بهروز اشرف سمنانی / پژوهشگر مطالعات فرهنگی
مقدمه
بحران همه‌گیری ویروس کرونا در مدت‌زمانی کوتاه به حدی گسترش یافت که امروز و به نظر تمامی کارشناسان، تبدیل به یکی از بزرگ‌ترین بحران‌های جهان معاصر شده است؛ به‌طورمثال، کارشناسان «بانک جهانی» همچون اغلب کارشناسان و صاحب‌نظران معتقدند که بحران شیوع ویروس کرونا بزرگ‌ترین بحران در زندگی انسان معاصر پس از جنگ جهانی دوم است؛ بحرانی که هرچند هنوز تلفات انسانی آن قابل مقایسه با بسیاری از بحران‌های مشابه نیست، اما گستره و میزان اثرات آن به حدی زیاد بود که با هیچ بحران دیگری قابل مقایسه نیست. دلیل این قضاوت، گستره و عمق بحران کرونا است. کمتر بحرانی در جهان این‌چنین به سرتاسر کره زمین گسترش یافته است. اکنون به‌جز قاره قطب جنوب، تمامی مناطق جهان درگیر این بحران هستند؛ وضعیتی که شاید تنها آن را بتوان با بحران جنگ جهانی دوم مقایسه کرد.
بحران کرونا بر ابعاد مختلف زندگی انسانی نیز اثر گذارده است. حتی جنگ جهانی دوم هم نتوانسته بود این‌چنین فعالیت‌ها عادی و جاری زندگی انسانی را متوقف کند. تعطیلی مدارس، دانشگاه‌ها، مراکز فرهنگی، سینماها، سفرها… و در این گستره شاید تنها در فیلم‌ها و بازی‌های ویدئویی آخرالزمانی قابل تصور بود. واقعیت این است که هیچ بحران دیگری در تاریخ معاصر جهان این‌چنین زندگی انسانی را به تعطیلی و توقف فرو نبرده است.
اگرچه پیش از شیوع ویروس کووید 19 به‌عنوان یکی از انواع ویروس‌های خانواده کرونا، برخی دانشمندان و محققان پیش‌بینی می‌کردند که شیوع یک کروناویروس جدید از خانواده‌ای مشابه «سارس» یا «مرس» می‌تواند به‌سرعت ابعادی جهانی پیدا کند؛ اما سیاستمداران ترجیح دادند هشدارها را نادیده بگیرند، هشدارهایی که تأکید داشتند بشر باید فاصله خود را با قلمرو حیوانات وحشی حفظ کند، از تخریب طبیعت دست بردارد، مطالعات خود را درباره خانواده کروناویروس‌ها بیشتر کند و با سرمایه‌گذاری هرچه بیشتر بر روی نظام درمانی، آماده رویارویی با بحرانی باشد که وقوع آن تقریباً قطعی بود و تنها زمانی نامشخص داشت.
انتشار ویروس‌های سارس، مرس و ابولا نشان می‌داد که انتشار ویروس‌های واگیردار امری محتمل است و می‌تواند به‌سرعت در جهان شیوع پیدا کند. «پیتر سی. دوهرتی» دامپزشک و برنده جایزه نوبل پزشکی در سال ۱۹۹۶ در کتابی با عنوان «پاندمی: آنچه باید همه بدانند» که در سال ۲۰۱۲ منتشر کرده است، در یک پژوهش آینده‌نگرانه مبتنی بر سناریوهای بهداشتی، به نکاتی ارزنده اشاره می‌کند. وی تأکید دارد که ویروس‌های خانواده کرونا، در درجه اول «ویروس» هستند… ویروس‌ها برخلاف باکتری‌ها با آنتی‌بیوتیک‌ها قابل درمان نیستند و ساخت واکسن برای ویروس‌ها بسیار دشوارتر است… نکته دیگری که دوهرتی به آن اشاره می‌کند، کم‌خطربودن ویروس‌های خانواده کرونا نسبت به سایر ویروس‌ها است که انتشار آن را آسان‌تر می‌کند.
نکته جالب این است که هرچه میزان کشندگی یک ویروس کمتر باشد، افراد کمتری اهمیت آن را جدی خواهند گرفت و تعداد ناقلان آن بسیار بیشتر خواهد شد. در نتیجه همین امر و برخلاف بیماری‌هایی همچون ابولا و طاعون که به‌سرعت جامعه را درگیر و زمینگیر خواهد کرد، کروناویروس‌ها سریع و بدون جلب نظر، قادر به انتشار هستند و زمانی جهان متوجه این انتشار می‌شود که دیگر خیلی دیر شده است. همچنین گسترش نظام حمل‌ونقل هوایی و آسان‌ترشدن اخذ روادید باعث می‌شود که ویروس‌ها بسیار سریع‌تر از دهه‌های قبل در سراسر جهان منتشر شوند.
نکته دیگری که دوهرتی به آن اشاره می‌کند، شهری‌شدن هرچه بیشتر انسان‌ها و در نتیجه افزایش تراکم جمعیت در محیط‌های متمرکزی همچون خیابان‌ها، اتوبوس‌ها، پاساژها، متروها… ویروس‌ها قادر هستند با سرعت بسیار بیشتری شیوع پیدا کنند.
نکته جالب توجه این است که محققین جوانی همچون «آنا پاستوره پیونتی»، «نیکولا پرا»، «نیکول سامی»، «الساندرو وسپیگنی» و دیگران که اغلب متخصص رشته مدل‌سازی بوده‌اند، در سال ۲۰۱۸ از طریق مدل‌سازی‌های رایانه‌ای تلاش کردند تا نشان دهند در صورت شیوع یک بیماری همه‌گیر دیگر در جهان، این بیماری چگونه می‌تواند در جهان پخش شود. با توجه به شیوع بیماری سارس در سال ۲۰۰۳، این تیم محقق در فصلی از کتاب به بررسی احتمال شیوع یک ویروس کرونای دیگر پرداختند و با سه فرضیه شیوع از شهرهای «گوانگژو» در چین (محل شیوع بیماری سارس)، «بارسلون» در اسپانیا (محل گسترش ویروس آنفولانزای اسپانیایی) و «جده» در عربستان (محل شیوع بیماری مرس)، به بررسی احتمالات مختلف پرداختند و تلاش کردند تا نشان دهند چگونه در یک سناریوهای مختلف یک کروناویروس جدید می‌تواند در جهان منتقل شود.
البته به نظر می‌رسد پیش‌بینی آن‌ها در مورد نحوه همه‌گیری کروناویروس مذکور با آنچه امروز رخ داده، متفاوت است و ویروس مذکور با مدلی متفاوت و بسیار پیچیده‌تر و مخرب‌تر از سناریوهایی که این محققان پیش‌بینی کرده‌اند در جهان به چرخش درآمده است. دلیل این امر در نظر نگرفتن یک نکته اساسی از سوی محققان است: این گروه تصور می‌کردند که به‌محض شیوع ویروس در سطح جهانی، مقامات سیاسی کشورهای مختلف واکنش‌هایی جدی از خود نشان خواهند داد و با ایجاد محدودیت‌های مختلف، مانع گسترش بیماری می‌شوند؛ اما چنین نشد.
حال با شیوع این ویروس در سطح جهانی، وضعیت اقتصادی، بهداشتی، امنیتی و روابط بین‌المللی دستخوش تغییراتی اساسی شده است، تغییراتی که ده‌ها مرکز آینده‌پژوهی در سطح جهانی در تلاش هستند تا به تحلیل آن بپردازند. این مراکز آینده‌پژوهی هریک بر اساس اولویت‌ها و رویکردهای خود، تحلیل‌ها و سناریوهای متعددی را درباره آنچه اتفاق افتاده است و آنچه جهان با آن مواجه خواهد شد، ارائه داده‌اند و همچنان نیز این تحلیل‌ها و سناریوها را بر اساس تازه‌ترین داده‌ها بهروز می‌کنند. گزارش‌های مراکز بین‌المللی، دولتی و خصوصی همچون «سازمان ملل متحد»، «بانک جهانی»، «فائو»، «سازمان همکاری و توسعه اقتصادی»، «پارلمان اروپا»، «شورای جهانی سفر و گردشگری»، «سازمان جهانی کار»، «مرکز پژوهشی کنگره آمریکا»، «مک‌کینزی و شرکا»، «واحد اطلاعات اکونومیست»، «دلولیته»، «مجمع کشورهای صادرکننده گاز»، «ایکائو» و «شورای تحقیقات استرالیا» ازجمله مراکزی هستند که تحلیل‌ها و گزارش‌های خود درباره اثرات مختلف همه‌گیری ویروس کرونا را منتشر کرده‌اند و در این گزارش از منابع این سازمان‌ها استفاده شده است.
کووید 19 با جهان چه کرد؟
در زمان انتشار اخبار اولیه درباره یک بیماری ویروسی جدید، تصور می‌رفت جهان با یک «مرس» یا حداکثر یک «سارس» دیگر مواجه است؛ منتها این تصور اشتباه بود. کووید 19 قدرت شیوع به‌مراتب وحشتناک‌تری داشت، قدرتی که دست‌کم تا چند ماه اول نادیده گرفته شده بود. مدت زمان ارزشمندی از دست رفت تا مشخص شد که این ویروس از طریق هوا و از طریق انسان به انسان منتشر خواهد شد. مدت زمان بیشتری هم از دست رفت تا مشخص شد حفظ فاصله اجتماعی و استفاده همگانی از ماسک برای مقابله با این ویروس ضروری است.
ویروس کووید 19 برخلاف هم‌خانواده‌های خود لزوماً باعث ایجاد تب نمی‌شد، در نتیجه، امکان تشخیص و مهار آن با ابزارهای سنجش تب همچون تجربه شیوع ویروس سارس ممکن نبود. درصد ناقلان بدون علامت این ویروس بسیار بیشتر و سرعت سرایت آن بسیار بالاتر است. کووید 19 یک «ویروس» است و استفاده از آنتی‌بیوتیک‌های هیچ فایده‌ای ندارد و در واقع شاید هیچ دارویی هم برای مهار آن وجود نداشته باشد؛ درعین‌حال، این ویروس همچون سایر ویروس‌ها به‌سرعت جهش می‌یابد و همین ویژگی، مهار آن را دشوار می‌کند. درحالی‌که در تصورات اولیه فرض می‌شد این ویروس تنها به مرزهای چین و چند کشور همسایه محدود خواهد ماند، تنها سه ماه زمان از لحظه انتشار اخبار اولیه کشف آن کافی بود تا ویروس کووید 19 خود را در تمامی ربع مسکون جهان گسترش دهد. تجربه سارس و تعداد پایین تلفات آن، جهان را به این باور رسانده بود که خانواده کروناویروس‌ها قابل مهار هستند. تعداد تلفات ویروس سارس هرگز به هزار نفر هم نرسید و تعداد کشورهای درگیر آن بسیار محدود بود.
فرض‌های اولیه درباره کووید 19 اشتباه بود، هیچ کشوری نتوانست مانع از انتشار ویروس شود. سرعت واکنش کشورها در تصمیم‌گیری برای بستن مرزها آن‌قدر کُند بود که زمانی که تصمیم‌ها گرفته شد، کووید 19 جای خود را در تمامی کشورها باز کرده بود. تصور می‌شد این بیماری تنها سالمندان را گرفتار می‌کند و کودکان نسبت به آن مصون هستند، اما واقعیت چیز دیگری بود؛ کووید 19 از نقاط ضعفی استفاده کرد که قبلاً دوهرتی نسبت به آن هشدار داده بود: گسترش خطوط هوایی، ویروس را به‌سرعت در جهان منتشر کرد؛ میزان پایین مرگ‌ومیر و میزان بالای ناقلان باعث شیوع بیشتر آن شد؛ اقتصاد به هم گره‌خوردۀ جهانی و برخی ملاحظات سیاسی در سطوح بین‌المللی، حاکمان را در اخذ تصمیمات سریع و فوری حیاتی برای مدیریت بحران مردد کرد؛ کاهش سرانه‌های درمانی به نفع هزینه‌های دیگر، به‌سرعت باعث کاهش توان نظام‌های بهداشتی در سرتاسر جهان شد؛ و سیاستمداران در انتخاب میان فلج کردن نظام اقتصادی و اجتماعی کشور خود با ایجاد محدودیت‌های سختگیرانه یا تن دادن به نرخ بالای مرگ‌ومیر آن‌قدر منفعل ماندند تا جایی که حتی ایجاد محدودیت‌ها هم به کار نیامد.
اکنون کووید 19 در تمامی کشورهای جهان منتشر شده است: مرگ صدهاهزار نفر در جهان وضعیت دردناکی را پدید آورده است؛ بسیاری از فعالیت‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی به‌صورت نامحدود تعطیل شده‌اند؛ نظام‌های آموزش‌وپرورش و صنایعی چون گردشگری یا حمل‌ونقل هوایی به‌شدت آسیب دیده‌اند؛ کشورها به‌ناچار در حال صرف هزینه‌های سرسام‌آوری برای نظام بهداشتی خود هستند؛ فعالیت‌های اقتصادی و زنجیره تأمین کالا آسیب دیده است؛ و مهم‌تر از همه، اقتصاد با معضل ویران‌کننده کاهش مصرف مواجه است، تا جایی که در یک بازه زمانی خاص، حتی بشکه‌های نفت مجانی در قلب آمریکا خریدار نداشتند.
پایان این بحران مشخص نیست، در نتیجه نمی‌توان دریافت که چه زمانی جهان به وضعیت پیش از شیوع کرونا بازخواهد گشت یا در واقع، دوره «پساکرونا» کی فرا خواهد رسید. دست‌کم به نظر می‌رسد حتی با مهار ویروس کرونا، بسیاری از رفتارها همچون دست دادن ممکن است برای همیشه تغییر کند. تحلیلگران هنوز قادر به ارائه یک تحلیل نهایی از سرانجام کار نیستند و به نظر می‌رسد مشخص نیست تأثیر همه‌گیری این ویروس تا چه اندازه عمیق‌تر خواهد شد.
آینده اقتصادی جهان در دوران پساکرونا
نویسندگان اغلب گزارش‌ها و تحلیل‌هایی که تاکنون درباره تأثیر ویروس کرونا منتشر شده‌اند، با تردیدهایی جدی در نگارش سناریوهای خود روبه‌رو هستند و به‌صورت مداوم این تحلیل‌ها را اصلاح می‌کنند. در آغاز همه‌گیری ویروس کرونا، از آن با عنوان یک «قوی سیاه» یا یک ضربه موقت به اقتصاد یاد می‌شد و تصور بر آن بود که این بحران به‌سرعت رفع خواهد شد. گزارش‌هایی که در ابتدای سال 2020 تدوین شده بودند، سناریوهای بسیار خوش‌بینانه‌ای را تصور می‌کردند.
به‌طورمثال، واحد تحقیقات نشریه اکونومیست در گزارشی که در ماه‌های ابتدایی بحران و در زمانی که تنها مناطقی از چین و چند کشور همسایه آن درگیر ویروس شده بودند، با خوش‌بینی تصور می‌کرد که این وضعیت با اقدام کشورهای درگیر مهار خواهد شد و تنها با آسیب هشتادمیلیارددلاری صنعت گردشگری و ایجاد اختلال در زنجیره تأمین صنایع خودروسازی، غول‌های فناوری و صنایع الکترونیکی، ماجرا ختم به خیر خواهد شد. تحلیلگران این نشریه در آن زمان پیش‌بینی می‌کردند که قیمت نفت برنت به حدود 63 دلار برسد، حجم خرده‌فروشی در چین تنها حدود یک درصد کاهش پیدا کرده و این کشور خواهد توانست در نیمه دوم سال، کاهش آهنگ رشد اقتصادی خود را تا حدی جبران کند.
اما گذشت زمان نشان داد که این پیش‌بینی تا چه اندازه غیرواقعی است. اگرچه حتی اگر تأثیرات کرونا به چین هم محدود می‌ماند، باز هم تأثیر اقتصادی بر چین، تأثیری قابل توجه بر جهان می‌گذاشت. به‌طورمثال، گزارش «مجمع جهانی صادرکنندگان گاز»، کُندشدن روند اقتصادی چین را مؤثر بر اقتصاد کل جهان می‌داند؛ زیرا در شرایط فعلی، چین 17 درصد از اقتصاد جهان، 11 درصد از تجارت جهانی و 9 درصد فعالیت‌های گردشگری جهان را تشکیل می‌دهد؛ اعدادی که در نوع خود اهمیت این کشور در اقتصاد امروز جهان را نشان می‌دهند و اتفاقاً همین مسئله باعث شد که کشورها قادر نباشند در برابر ورود مسافران از چین تصمیماتی فوری و قاطع بگیرند. بحران کرونا به جهان نشان داد که جایگاه چین در جهان برای همیشه تغییر کرده است.
در واقع اولین نگرانی تحلیل‌ها از زمان رشد اولیه بیماری در چین و کشورهای همسایه شرقی و جنوبی آن، این بود که با وضع مقررات سفت‌وسخت رفت‌وآمد و کار در چین، بخشی از زنجیره تولید کالا و محصولات که در شهرهایی همچون ووهان استقرار پیدا کرده و برای جهان مواد اولیه یا واسطه‌ای تولید می‌کند، قطع خواهد شد. همچنین کاهش مصرف از سوی شهروندان چینی و لغو تعطیلی سال نوی چینی که به معنای لغو سفر هزاران مسافر بود، از مهم‌ترین نگرانی‌های تحلیلگران بود.
با گسترش این همه‌گیری، تحلیل‌ها و سناریوها نیز به‌سرعت تغییر کردند. تغییر این سناریوها را می‌توان با بررسی گزارش مجمع جهانی صادرکنندگان گاز به‌خوبی دریافت. درحالی‌که در 22 فوریه سال 2020 (سوم اسفند 1398) پیش‌بینی‌ها حاکی از آن بود که رشد اقتصادی کشور چین در سال 2020 تنها 0.4 درصد کاهش می‌یابد و به 5.6 درصد می‌رسد و رشد اقتصادی جهان با 0.1 درصد نسبت به سال قبل به 3.3 درصد خواهد رسید، پیش‌بینی‌ها به‌سرعت تغییر کردند و «کریستالینا جورجیِوا» رئیس صندوق بین‌المللی پول در تاریخ 5 مارس 2020 (15 اسفند 2020) اعلام کرد رشد اقتصادی جهان کمتر از سال قبل خواهد بود و در صورت تداوم بحران، کاهش رشد اقتصادی چشمگیر و حتی منفی خواهد شد. امروز تقریباً همه اذعان دارند که رشد اقتصادی جهان تا اطلاع ثانوی و زمان کشف واکسن، منفی خواهد ماند و مشخص نیست ابعاد بحران تا چه اندازه عمیق و گسترده باشد.
مرکز تحقیقاتی کنگره آمریکا هم در پیش‌بینی‌های اولیه خود که با تکیه بر گزارش «سازمان همکاری و توسعه اقتصادی» (OECD) تهیه کرده بود، دچار اشتباه مرگ‌باری شد. در این گزارش که به تاریخ 11 مارس 2020 (21 اسفند 1398) به رشته تحریر درآمده است، مفروض بر این گذاشته شده است که ویروس کووید 19 ظرف سه ماه ابتدایی سال 2020 مهار می‌شود و اقتصادهای بزرگ همچنان رشد مثبتی را تجربه خواهند کرد، زیرا می‌توان از محرک‌های پولی دولتی برای بازگشت وضعیت به حالت عادی استفاده کرد. البته در همین گزارش به سناریوی بدبینانه‌تر یعنی سناریوی دومینویی اشاره و برآورد شد که ممکن است کشورهایی همچون آمریکا و چین هم در صورت عدم مهار ویروس، با رشد منفی مواجه شوند. در این گزارش، سناریوهای مختلفی درباره تعداد تلفات انسانی ویروس کرونا پیش‌بینی شده است که در تمامی این هفت سناریو، تعداد تلفات در چین و آمریکا بیشتر از چندهزار نفر مفروض نمی‌شود! درحالی‌که اکنون تعداد متوفیان ناشی از ویروس کرونا در جهان، در حال نزدیک شدن به مرز یک میلیون نفر است و برخلاف فرض‌های اولیه، تعداد تلفات در آمریکا به حدود دویست‌هزار نفر و در کشورهای هند، برزیل، انگلیس، فرانسه، ایتالیا، اسپانیا و ایران از هزاران نفر فراتر رفته است. این گزارش‌ها و سناریوها، تصمیم‌گیران آمریکایی را گمراه کردند و این تصور در ماه‌های اولیه به وجود آمد که فقط چین قربانی این بحران خواهد شد!
اکنون اغلب سناریوها با این مفروض اصلی نوشته می‌شوند که «زمان پایان بحران مشخص نیست» و «تفاوت در سیاست‌ها و برنامه‌ها، به‌طورحتم وضعیت را در کشورهای مختلف، متفاوت خواهد کرد». به‌طورمثال، گزارش شورای تحقیقات استرالیا، هفت سناریوی مختلف برای آینده اقتصادی جهان در نظر می‌آورد. سناریوهایی که دیگر هیچ‌یک خوش‌بینانه نیستند.
اکنون تحلیلگران به‌روشنی می‌بینند که فاجعه اقتصادی ناشی از گسترش ویروس کووید 19 تا چه اندازه عمیق است. بانک جهانی نیز در گزارش ژوئن 2020 (خرداد 1399) خود می‌نویسد که بحران کووید 19 شبیه هیچ بحران دیگری نیست و علاوه بر خسارات جانی عظیم، منجر به عمیق‌ترین رکود اقتصادی از دوران جنگ جهانی دوم شده است. این گزارش تأکید می‌کند که هنوز زمان پایان این بحران مشخص نیست و اگر این بحران همچنان تداوم داشته باشد ممکن سناریوهای بسیار بدی رخ دهد. در این گزارش تأکید شده است که تداوم این بحران می‌تواند منجر به انقباض تولید در اکثر قریب‌به‌اتفاق بازارهای نوظهور و اقتصادهای درحال‌توسعه شود.
کارشناسان بانک جهانی معتقدند که این همه‌گیری احتمالاً به چشم‌انداز رشد بلندمدت کشورهای مختلف آسیب می‌رساند و باعث فرسایش بیشتر استانداردهای زندگی برای سال‌های آینده می‌شود. در بخش دیگری از این گزارش تأکید شده است که اغلب کشورهای جهان دست‌کم در سال 2020 با رشد منفی اقتصادی مواجه خواهند شد و در بهترین حالت و در صورت مهار بیماری، این امکان وجود دارد که این کشور سال 2021 را با رشد اقتصادی به پایان برسانند.
مجمع جهانی صادرکنندگان گاز هم سناریوهای متفاوتی را پیش‌بینی می‌کند (و بر اساس بدبینانه‌ترین سناریو که به نظر می‌رسد همین سناریو به وقوع بپیوندد) اگر تا پایان سال جاری میلادی، این ویروس مهار نشود، رشد اقتصادی جهانی منفی 1.3، رشد اقتصادی چین منفی 2، رشد اقتصادی ژاپن منفی 0.7، رشد اقتصادی اروپا منفی 1 و رشد اقتصادی آمریکا به منفی 0.7 خواهد رسید. اگرچه پیش‌بینی بانک جهانی و سایر سازمان‌های بین‌المللی با این پیش‌بینی متفاوت است، اما همگی این پیش‌بینی‌ها متفق‌القول هستند که رشد اقتصادی جهان منفی خواهد بود و تنها در صورت پایان کامل بحران و لغو تمامی محدودیت‌ها می‌توان انتظار رشد اقتصادی داشت.
برخی صنایع نیز به‌شدت از این بحران آسیب‌دیده‌اند. صنایع حمل‌ونقل هوایی ازجمله صنایعی هستند که بیشترین آسیب را از این بحران دیده‌اند. سازمان «ایکائو» در گزارش 18 مارس 2020 (28 اسفند 1398) به ارزیابی اولیه آسیب واردشده به صنعت حمل‌ونقل هوایی می‌پردازد و می‌نویسد که صنعت حمل‌ونقل هوایی چین (شامل ماکائو، هنگ‌کنگ و تایوان) خسارتی معادل کاهش 39 درصد ظرفیت صندلی، کاهش 29.9 تا 31.9 میلیون مسافر و از دست دادن 6.7 تا 7.2 میلیارد دلار از درآمد را متحمل خواهد شد. صنعت حمل‌ونقل هوایی کره‌جنوبی با خسارتی معادل کاهش 29 درصد از ظرفیت صندلی، 7.8 تا 8.5 میلیون مسافر و 1.5 تا 1.7 میلیارد دلار درآمد سالیانه مواجه خواهد شد. ایتالیا با 22 درصد کاهش ظرفیت صندلی ، 6.5 تا 6.7 میلیون کاهش مسافر و 0.8 تا 0.9 میلیارد دلار کاهش درآمد مواجه می‌شود. صنعت هوایی ایران نیز با 25 درصد کاهش ظرفیت صندلی، 600 تا 640 هزار کاهش تعداد مسافر و از دست دادن 92 تا 100 میلیون دلار درآمد روبه‌رو می‌شود. به‌طورحتم، اکنون گزارش‌های جدید این سازمان ابعاد خسارات واردشده را به‌مراتب عمیق‌تر خواهند دانست و مسلماً حمل‌ونقل هوایی اروپا و آمریکا هم به‌شدت آسیب دیده است.
صنعت گردشگری نیز آسیب شدیدی از این بحران دیده است. طبق گزارش «شورای جهانی سفر و گردشگری» می‌توان سه سناریو را برای سال جاری میلادی در نظر آورد: در سناریوی اول مفروض آن است که 98.2 میلیون شغل مربوط به حوزه سفر و گردشگری در سطح جهانی از دست خواهد رفت؛ در سناریوی دوم پیش‌بینی شده است که این عدد به رقم 121.1 میلیون برسد، و در بدترین سناریو نیز پیش‌بینی می‌شود که این رقم به 197.5 میلیون شغل برسد. ارقامی که صنعت روبه‌رشد گردشگری را به مرز نابودی می‌کشانند و مهم‌تر از همه اینکه کشورهایی که به‌شدت متکی به این صنعت و ورود گردشگران خارجی هستند، به‌طورحتم بخش بزرگی از تولید ناخالص داخلی خود را از دست خواهند داد و باید با پیامدهای آن دست‌به‌گریبان باشند.
پیش‌بینی فائو در ارتباط با امنیت غذایی هم نگران‌کننده است. این سازمان در گزارش ویژه خود تأکید می‌کند در حالی «صندوق بین‌المللی پول» پیش‌بینی می‌کرد اقتصاد جهان در سال 2020، تا 3.3 درصد رشد کند، اکنون با کاهش چشمگیر رشد اقتصادی در کشورهای مختلف روبه‌رو است. طبق گزارش فائو، اگر این بحران همچنان تداوم داشته باشد، پیش‌بینی می‌شود که کشورهای مختلف مابین 2 تا 10 درصد رشد اقتصادی منفی را تجربه کنند که در نتیجۀ آن، تعداد افراد دچار سوءتغذیه در کشورهای واردکننده مواد غذایی ممکن است از 14.4 میلیون نفر تا 80.3 میلیون نفر افزایش پیدا کند و این به معنای گسترش گرسنگی در میان کشورهای فقیر خواهد بود.
گزارش سازمان ملل باز هم تلخ‌تر می‌شود. در این گزارش اولیه که خردادماه امسال تهیه شده است، وضعیت بغرنج‌تر نشان داده شده است. این گزارش تأکید می‌کند که هم‌اکنون امنیت غذایی 830 میلیون نفر در جهان با مخاطره روبه‌رو شده است و شیوع ویروس کرونا باعث شده است تا امنیت غذایی 135 میلیون نفر به مرز بحرانی برسد. در این گزارش از آسیب سنگین واردشده به صنعت کشاورزی و به‌ویژه صنایع کوچک و متوسط فعال در این بازار، ابراز نگرانی شده است. به نظر می‌رسد این نگرانی‌ها بی‌دلیل نیستند و گسترش ناامنی اقتصادی می‌تواند با آسیب‌زدن به صنعت کشاورزی و دام‌پروری، به امنیت غذایی در سرتاسر جهان بینجامد. سازمان ملل در این گزارش تأکید دارد جمعیتِ از نظر غذایی آسیب‌پذیر جهان به طور مداوم در حال افزایش است؛ این آسیب‌پذیری در مناطقی همچون غرب آفریقا، آمریکای لاتین، افغانستان و پاکستان و در میان مهاجران سوری و مردم جنگ‌زده یمن بیشتر دیده می‌شود و زندگی مردم و به‌ویژه کودکان در این مناطق با خطراتی جدی روبه‌رو خواهد بود.
تصویری که سازمان ملل از پیچیدگی تأثیرات کووید 19 بر اقتصاد مردم فقیر و آسیب‌پذیر ارائه می‌کند بسیار پیچیده و تهدیدکننده است. در گزارش سازمان ملل تأکید شده است که در 196 کشور در سطح جهان، فعلاً مدارس تعطیل هستند و مشخص هم نیست که آیا مدارس در این کشورها می‌توانند به‌صورت کامل بازگشایی شوند یا خیر. بسته‌بودن مدارس تنها عامل چالش‌های آموزشی نیست، مسئله بسیار مهم‌تر است: بسیاری از کودکان در سراسر جهان از نظر غذایی وابسته به تغذیه‌ای هستند که در مدارس به آن‌ها داده می‌شود و تعطیلی مدارس باعث خواهد شد تا دست‌کم 368 میلیون کودک در خطر سوءتغذیه قرار گیرند.
مهاجران نیز با خطرهای جدی روبه‌رو هستند. اقتصاد بسیاری از کشورهای فقیر، وابسته به پول ارسالی کارگران مهاجر آن‌ها در دیگر کشورها است. تعطیلی مشاغل در کشورهای مختلف می‌تواند بر توانایی ارسال پول از سوی 200 میلیون کارگر مهاجر در بیش از 40 کشور جهان اثر بگذارد و توقف ارسال حواله‌های مالی کارگران مهاجر می‌تواند زندگی 800 میلیون عضو خانواده‌های آن‌ها در بیش از 125 کشور جهان را مختل کند. پیش‌بینی می‌شود کاهش ارسال حواله‌های مالی کارگران مهاجر حدود 20 درصد کاهش یابد که به معنای کاهش منابع مالی این خانواده‌ها تا حدود 110 میلیارد دلار است؛ این عدد نیز به معنای آن است که این خانواده‌ها با مشکلات جدی برای تأمین مایحتاج غذایی خود مواجه خواهند شد. 70 میلیون پناهنده در سراسر جهان نیز با چالش‌هایی جدی مواجه هستند. منابع مالی کشورهای پذیرنده مهاجران به‌شدت کاهش یافته است و درعین‌حال آینده تیره‌وتار اقتصادی، فرصت پذیرش مهاجران را در کشورهای پذیرنده خواهد گرفت؛ مسئله‌ای که وضعیت زندگی آن‌ها را به‌مراتب بدتر خواهد کرد.
مجموعه این گزارش‌ها نشان می‌دهند که تأثیر کرونا بر اوضاع اقتصادی جهان بسیار وخیم است؛ اوضاع اقتصادی‌ای که با جنگ اقتصادی آمریکا و چین وخیم‌تر و ناپایدارتر هم شده است. افزایش چشمگیر قیمت طلا یکی از پیامدهای این وضعیت است. قیمت جهانی طلا که در پاییز سال گذشته و با تشدید جنگ تجاری آمریکا و چین به رقم 1400 دلار در هر اونس رسیده بود، با شتابی چشمگیر، به‌سرعت وارد کانال 1600 دلار شد و پس از آنکه امیدهای اولیه برای مهار سریع بیماری از دست رفت و اغلب کشورهای جهان درگیر آن شدند، رکوردی تاریخی بر جای گذاشت و به رقم 2061 دلار هم رسید؛ رقمی که اگرچه پایدار نماند، اما نشان داد که تا چه اندازه اعتماد به بهبود اقتصاد در آینده نزدیک متزلزل شده است.
وضعیت امروز، «امنیت» اقتصادی جهان را برهم زده است. اکنون جهان با ترس‌ها و تردیدهای بسیاری روبه‌رو است. مشخص نیست چه زمانی بحران حل می‌شود و تا چه اندازه زمان می‌برد که آثار اقتصادی این بحران از جهان زدوده شود. افزایش چشمگیر فقرا، ازدست‌رفتن امنیت غذایی برای میلیون‌ها نفر، بیکاری و گرسنگی… حاصل بحران همه‌گیری ویروس کرونا است. بدتر از همه این است که امروز و در وضعیتی که جهان نیاز به همکاری و همیاری دارد، جنگ اقتصادی چین و آمریکا و نبرد تعرفه‌هایی که «دونالد ترامپ» آغازگر آن بوده است بر این ناپایداری می‌افزاید.
در صورت تداوم همه‌گیری ویروس کرونا می‌توان انتظار داشت که جهان بیش از پیش دچار فقر و گرسنگی شود؛ ازاین‌رو، برخی کشورها همچون اوکراین، روسیه، قزاقستان، بلاروس، قرقیزستان و ارمنستان دست به کاهش صادرات غلات و مواد غذایی خود زده‌اند و کشورهای دیگری همچون انگلیس نیز به این نتیجه رسیده‌اند که باید به تولید برخی محصولات کشاورزی کلیدی خود در داخل دست بزنند، در غیر این صورت، شرایط ممکن است دوباره بحرانی شود.
ضربه‌های سخت اقتصادی همه‌گیری کووید 19 به جهان، به‌طورحتم مسائل امنیتی جدی برای جهان ایجاد خواهد کرد و پیامدهای آن پایدار خواهد ماند. در واقع، جهان پساکرونا جهانی خواهد بود که بسته به مدت زمانی که مهار این بیماری به طول خواهد انجامید، با تبعات اقتصادی گسترده این بیماری دست‌وپنجه نرم خواهد کرد.
جهان و چالش‌های بهداشتی در عصر پساکرونا
حوزه بهداشت و درمان همواره یکی از حوزه‌های مورد مناقشه احزاب و سیاستمداران در جهان بوده است. مسئله اصلی در این حوزه بحث تعادل میان هزینه‌ها و نتایج است. از یک سو شهروندان کشورهای مختلف خواستار یک نظام بهداشت و درمان مطمئن، کم‌هزینه و اثرگذار هستند و از سوی دیگر، سیاستمداران، به‌ویژه سیاستمداران احزاب راست‌گرا، بخش بهداشت و درمان را بخشی پرهزینه و دردسرساز می‌دانند که باید برای آن بودجه‌های هنگفتی را در نظر بگیرند و برای این منظور باید از بودجه‌های امنیتی و نظامی خود بکاهند. مراقبت و درمان برخی بیماران هزینه‌های هنگفتی می‌طلبد که بیماران قادر به تأمین آن نیستند و نظام‌های تأمین اجتماعی هم نمی‌توانند از این هزینه‌ها پشتیبانی کنند. آموزش پزشکان و پرستاران هم چالش جدیِ دیگری است که باید با آن مقابله کرد؛ این آموزش معمولاً بسیار طولانی و فرساینده است و به طور مداوم باید نتایج تحقیقات جدید را در اختیار کادر درمانی گذاشت.
ازاین‌رو، زمانی که «باراک اوباما» بحث بیمه درمانی دولتی را مطرح کرد، با حمایت‌ها و صدالبته مخالفت‌های بسیاری روبه‌رو شد. محور اساسی یکی از این مخالفت‌ها، مسئله «امنیت» بود. محور اساسی مخالفان حمایت دولتی از بخش بهداشت و درمان، بحث «هزینه‌ها» است. هزینه‌های این بخش بسیار زیاد است و به طور معمول برای تأمین آن باید از بودجه بخش‌های پرهزینه دیگر همچون بخش‌های نظامی و امنیتی کاست؛ مسئله‌ای که برخی سیاستمداران زیر بار آن نمی‌روند. آنان تا پیش از بحران کرونا می‌توانستند بر این نکته تأکید کنند که نظام بهداشت و درمان اگرچه مهم است، اما «امنیتی» نیست؛ در نتیجه نمی‌تواند از جان شهروندان در برابر مخاطرات امنیتی دفاع کند. اما بحران ویروس کرونا نشان داد که اتفاقاً بخش بهداشت و درمان می‌تواند تبدیل به یک بخش امنیتی شود.
تجربه بحران کرونا نشان داد کشورهایی که پیش از بحران، بودجه‌های خوبی را صرف آموزش کادر درمان و توسعه زیرساخت‌های بهداشتی و درمانی کرده بودند، توانستند در برابر این بحران مقاومت بیشتری از خود نشان دهند و در مقابل، کشورهایی که فاقد بیمه‌های حمایتی کافی و بودجه‌های درمانی مناسب بودند، در برابر این بحران بی‌دفاع ماندند. درعین‌حال، بخش داروسازی نیز به‌سرعت تبدیل به یک بخش امنیتی شد. اکنون جدال بر سر آنکه کدام کشور می‌تواند زودتر از دیگری به فرمول واکسن کرونا دست یابد، بسیار شدت گرفته است. دولت‌ها یکدیگر را به تقلب در تولید واکسن، یا سرقت فرمول‌ها و جاسوسی از کارخانه‌های تولید دارو می‌کنند؛ مسئله‌ای که می‌تواند تنش فزاینده میان کشورها را بیش از پیش کند. در این بحران حتی متحدان نیز به جان یکدیگر افتادند و بحث بر سر جابه‌جایی و سرقت ماسک‌های سفارشی دولت‌ها از یکدیگر، نشان داد که مسئله بهداشت و درمان همواره این ظرفیت را دارد که تبدیل به چالش اول کشورها شود.
مهم‌تر از تمامی این‌ها، یک بیماری توانست ارتش‌های جهان را با مخاطره‌ای جدی روبه‌رو کند. شیوع این ویروس در میان پرسنل ناوهای هواپیمابر آمریکایی نشان داد که دست‌کم تا زمان پایان این بحران، لشکرکشی و تقویت نیروهای نظامی در مقیاس گسترده، بسیار دشوار است و همین مسئله می‌تواند موجب انفعال نظامی کشورهای بزرگ شود: آن‌ها قادر نیستند به‌سرعت جنگ جدیدی را آغاز کنند، زیرا آغاز یک جنگ گسترده جدید نیازمند تجمیع نیروها و قبول مخاطره شیوع ویروس کرونا است؛ مسئله‌ای که یک بار در زمان شیوع ویروس «آنفولانزای اسپانیایی» جبهه‌های دولت متفق در جنگ را با انباشت اجساد روبه‌رو کرد و بسیاری از نیروهای نظامی این کشورها نه در میان جنگ، که در میان تخت‌های بیمارستانی و به دلیل ابتلا به این نوع از آنفولانزا جان خود را از دست دادند.
اکنون کشورها برخلاف گذشته، مسئله تولید آنتی‌بیوتیک‌های جدید و حمایت از تولید داروهای ضد ویروس را جدی خواهند گرفت. انتظار می‌رود کشورها برای حفظ «امنیت» خود میزان بودجه نظام بهداشت و درمان را برای مدتی نامحدود و به‌صورت چشمگیر افزایش دهند. تأمین ابزارهای پزشکی به حدی اهمیت یافته است که دولت‌ها دست به خریدهای بزرگ این ابزارها زده‌اند و صنعت پزشکی تحولی جدی پیدا کرده است. افزایش چشمگیر نرخ سهام برخی از شرکت‌های تولید‌کننده دارو مؤید این نکته است.
در نتیجه این تحولات، می‌توان به‌روشنی این واقعیت را متصور شد که نظام بهداشت و درمان و صنعت تولید دارو و تجهیزات پزشکی پیشرفت‌هایی اساسی خواهد کرد. افزایش چشمگیر بودجه‌های دولتی و همچنین سرمایه‌گذاری بنگاه‌های خصوصی برای تولید واکسن و داروی ویروس کووید 19 با کشف واکسن احتمالی به پایان نخواهد رسید، به‌طورحتم صنعت دارویی همچنان و برای مدتی نامشخص، صنعتی جذاب برای سرمایه‌گذاری باقی خواهد ماند و بدین‌ترتیب، مشاغل پزشکی و پرستاری نیز تبدیل به مشاغلی جذاب‌تر و پردرآمدتر خواهند شد. این احتمال قطعی است که کشورها هم‌اکنون خود را آماده می‌کنند تا با فرسوده‌شدن کادر درمانی خود، به‌سرعت به جذب نیروهای درمانی کشورهای دیگر بپردازند و در صورت موفقیت، کشورهای دیگر را با تهدیدی امنیتی، یعنی کاهش قابل توجه کادر درمانی مواجه کنند.
فشاری که بحران کرونا بر بودجه‌های عمومی کشورها وارد کرد، به‌آسانی قابل جبران نیست، اما تقویت نظام بهداشت و درمان در کشورهای مختلف می‌تواند آن‌ها را در بحران‌های بعدی یاری کند. به‌هرترتیب، کشورهایی که در برابر بحران کرونا موفق‌تر عمل کرده‌اند، فارغ از جایگاه آن‌ها در میانه رده‌بندی‌های مختلف، کشورهای امن‌تری شمرده خواهند شد؛ به‌طورمثال، کشورهایی نظیر نیوزیلند، استرالیا و کانادا نشان دادند که به‌مراتب موفق‌تر از کشورهای اروپایی و آمریکا هستند و این احتمال وجود دارد که این کشورها بتوانند با سرعت به‌مراتب بیشتری به شرایط عادی بازگردند؛ شرایطی که می‌تواند نقشه اقتصادی جهان را تغییر دهد و بر جایگاه این کشورها در آینده اقتصادی جهان اثری جدی بگذارد.
روابط بین‌الملل و امنیت در جهان پساکرونا
بدون تردید ویروس کرونا، ساختار روابط بین‌الملل را به‌صورتی چشمگیر تغییر خواهد داد. مسئله اصلی، جایگاه «اتحادها» و «سازمان‌های بین‌المللی» در آینده سیاسی جهان است. شیوع ویروس کووید 19 مسئله اتحادها و اتحادیه‌ها را با چالشی جدی روبه‌رو کرده است. از یک سو، اتحادها باعث شدند تا کشورها برای ایجاد محدودیت‌ها با تردیدهایی جدی روبه‌رو شوند و از سوی دیگر، کشورهای غیرمتحد با سرعت بیشتری توانستند روی پای خود بایستند و با کرونا مقابله کنند. چالش‌های پیش روی اتحادیه اروپا نمونه‌ای از این واقعیت جدید است. در آغاز همه‌گیری ویروس کرونا، کشورهای اروپایی با پرسشی اساسی روبه‌رو شدند: آیا باید مرزهای خود را به روی متحدان خود ببندند یا آنکه از قواعد این اتحادیه تبعیت کنند؟ تصمیم‌ها در این باره متفاوت بود. کشور چک به‌سرعت مرزهای خود را به روی دیگر کشورهای اروپایی و به‌صورت موقت بست و به نظر می‌رسد در مهار این ویروس تا حد قابل توجهی موفق‌تر از کشورهایی نظیر فرانسه، ایتالیا، اسپانیا و انگلیس بوده است؛ اما کشورهایی که در این باره از خود تردید نشان دادند، با مشکلاتی جدی روبه‌رو شدند.
درعین‌حال، دولت‌ها با مسائل اساسی دیگری نیز روبه‌رو بودند: در زمان همه‌گیری یک بحران، باید با رقیبان قدیمی چه رفتاری داشت؟ آیا باید در زمانی که دشمن نه دولت‌ها که یک بیماری است، با رقبا از در آشتی درآمد یا آنکه اختلافات بیشتر خواهد شد؟ به نظر می‌رسد پاسخ‌ها به این سؤال بسیار متفاوت بوده است. «دونالد ترامپ» ترجیح داد انگشت اتهام را بیشتر به سمت چین دراز کند و اختلاف میان این دو کشور بیش از گذشته تشدید شود. پرسش دیگر این است: در زمان بروز بحران، اولویت با شهروندان کشور خود است یا شهروندان کشورهای متحد؟ این مسئله نیز چالش‌هایی جدی در روابط بین‌الملل ایجاد کرد. اختلاف بر سر اقلام بهداشتی میان کشورهای عضو اتحادیه اروپا تبدیل به چالشی شد که دست‌کم در روزهای ابتدایی گسترش همه‌گیری در اروپا، اختلافاتی جدی را میان دوستان قدیمی برانگیخت و برخی اتحادهای قدیمی نیز سست شد.
به‌طورمثال، کشورهایی نظیر نیوزیلند و استرالیا به‌رغم ارتباط‌های قوی با جهان غرب، ترجیح دادند مسیر متفاوتی را طی کنند و به‌سرعت با بستن مرزهای خود، دست به کنترل بحران زدند. درحالی‌که این تصمیم در کشورهای اروپایی تبدیل به چالشی بزرگ برای اتحاد موسوم به «شینگن» شد؛ اتحادی که برخی اعضا ناچار به نقض موقت آن شدند. بحث اساسی در این اتحادیه اکنون این است: در زمان بروز بحران باید همچنان از دستورالعمل‌ها و قوانین سابق تبعیت کرد یا خیر؟ مسئله‌ای که می‌تواند تصویر اتحادیه اروپا در آینده نزدیک را دستخوش تغییر کند. اگرچه با پیچیده‌شدن پرونده خروج انگلیس از اتحادیه اروپا و پیامدهای سخت آن برای این کشور، به نظر می‌رسید پرونده خروج سایر کشورها از این اتحادیه بسته خواهد شد، اما مشخص است که برخی احزاب دست‌راستی با تکیه بر مسائل پیش‌آمده در این بحران، ممکن است بار دیگر پیشنهاد خروج از این اتحادیه را مطرح کنند.
سازمان‌های بین‌المللی نیز دچار چالش‌هایی جدی شدند. انتقادات آمریکا به سازمان بهداشت جهانی اگرچه چندان معقول به نظر نمی‌رسد و خروج آمریکا از این اتحادیه را باید در ادامه خروج این کشور از سایر اتحادها و قراردادهای بزرگ بین‌المللی تحلیل کرد، اما پرسش اساسی آن است: در زمان بروز بحران‌های مشابه، سازمان‌های بین‌المللی تا چه اندازه موفق و مؤثر هستند؟ به غیر از برخی راهنمایی‌ها و دستورالعمل‌ها، تجربه بحران کرونا نشان داد که سازمان‌های بین‌المللی نمی‌توانند نقش رهبری مدیریت بحران را به دست گیرند. آنچه مشخص شد این است که همچنان در زمان بروز بحران‌های بزرگ، این دولت-ملت‌ها هستند که تصمیم‌گیرنده نهایی خواهند بود.
«مؤسسه اروپایی مطالعات بین‌الملل» در گزارش تحلیلی و مشروح خود از تأثیرات همه‌گیری ویروس کووید 19 بر روابط بین‌الملل، نکات جالبی را طرح می‌کند. به عقیده کارشناسان این مرکز، یکی از مهم‌ترین چالش‌ها در دوره همه‌گیری کرونا، «غیبتِ یک واکنش مؤثر نسبت به یک بحران» بود؛ واکنشی که باید به‌سرعت درباره آن تصمیم گرفته می‌شد؛ اما نه سازمان‌های بین‌المللی توانستند در این باره به‌سرعت اقدام کنند و نه دولت‌ها از کمک این سازمان‌ها بهره‌مند شدند. به نظر کارشناسان این مؤسسه، مسئله اساسی آن بود که به نظر می‌رسد در جهان امروز، «اظهارات سیاسی جایگزین اقدامات واقعی سیاسی شده‌اند». در واقع، سیاستمداران به‌جای آنکه در میدان عمل دست به اقدامی مؤثر بزنند، بیش از هر چیز درگیر توئیت‌کردن و چالش‌های کلامی با سایر همتایان خود در شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی شدند. این مؤسسه تأکید می‌کند که تجربیات بحران دوران کرونا می‌تواند آینده عصر پساکرونا را ترسیم کند: در جهانی که دشمنان قدیمی نظیر ژاپن و چین به یکدیگر نزدیک‌تر شدند و نیروهای نظامی آلمان برای کمک به فرانسه وارد خاک این کشور شدند، ابرقدرت‌ها از یکدیگر بیشتر فاصله گرفتند.
این مؤسسه به این نکته اشاره می‌کند که چطور واکنش به‌موقع نخست‌وزیر نیوزیلند و رئیس‌جمهوری پرتغال توانست از آنان چهره‌های موفق و محبوب در سطح جهان بسازد؛ کره جنوبی نشان داد که قادر است بسیار بهتر از کشورهای همسایه بحران را مدیریت کند؛ امانوئل ماکرون از زیر فشار بحران جلیقه‌زردها، دست‌کم برای مدتی کوتاه خارج شود؛ ایالت تقریباً مستقل کاتالان بر استقلال خود در این بحران تأکید کرد. در مقابل، برخی کشورها ناتوان از مدیریت بحران، با چالش‌هایی جدی‌تر مواجه شده‌اند.
مسئله تعریف نظم و امنیت در ماه‌های اخیر تغییراتی جدی کرده است. از یک سو، کارشناسان به این نتیجه رسیدند که در زمینه تعریف تهدیدات امنیتی باید متغیر جدیدی به نام امنیت بهداشتی را نیز به انواع قبلی امنیت افزود؛ همین مسئله می‌تواند چشم‌انداز پیش روی کارشناسان امنیت را تغییر دهد و باعث شود تا سیاستمداران مسائلی همچون تأثیر تغییرات اقلیمی بر امنیت کشورها را جدی‌تر از قبل بگیرند. از سوی دیگر، این بار حافظان امنیت نه نیروهای نظامی و امنیتی که کادر درمانی محسوب می‌شوند؛ مسئله‌ای که تا پیش از این سابقه نداشت.
مسئله دیگری که امروز در مطالعات امنیت مطرح می‌شود، نسبت میان «آزادی» و «امنیت» است. این پرسش امروزه بسیار جدی است: در صورت بروز بحرانی همچون بحران همه‌گیری ویروس کرونا، دولت‌ها تا چه اندازه حق دارند آزادی‌های اجتماعی را نادیده بگیرند و به این طریق امنیت جامعه را حفظ کنند؟ ایجاد محدودیت‌های جدی و سفت‌وسخت باعث شد تا در کشورهای مختلف جهان تظاهرات و انتقاداتی جدی در ارتباط با مسئله امنیت و جایگاه دولت ایجاد شود و شهروندان این سؤال را از خود بپرسند: آیا دولت‌ها این حق را دارند که به‌طورمثال، اجازه تردد در خیابان‌ها را از شهروندان سلب کنند؟ اکنون برخی معتقدند که کشورهایی که چنین کاری را انجام داده‌اند، بهتر از دیگر کشورها موفق به مهار شیوع ویروس کووید 19 شدند. در مقابل، کشورهایی همچون سوئد که بر مدل همکاری اجتماعی و داوطلبانه شهروندان و عدم محدود کردن ترددها تأکید داشتند، به شکست خود در مهار ویروس کووید 19 اعتراف کرده‌اند.
همچنین این پرسش نیز قابل طرح است: در زمان بروز چنین بحرانی، دولت‌ها تا چه اندازه حق نظارت بر رفتار شهروندان خود را دارند؟ درحالی‌که برخی کشورها از نرم‌افزارهای مختلف برای رصد تردد شهروندان خود و پیگیری ارتباطات شهروندان مبتلابه این ویروس استفاده کردند، برخی کارشناسان بر نقض حریم خصوصی ناشی از به‌کارگیری چنین نرم‌افزارهای تأکید کرده و درباره آن هشدار دادند.
همه‌گیری ویروس کرونا باعث شد تا پس از دو دهه، مسئله تروریسم و مقابله با آن به اولویت دوم دولت‌ها تبدیل شود؛ اکنون نه تروریسم یا ادعای آن که یک بیماری است که تبدیل به بحران اول امنیتی کشورها شده است؛ بحرانی که به نظر می‌رسد کلید حل آن نه در دست کارشناسان امنیتی که در دست پزشکان و کارشناسان بهداشتی و درمانی است؛ ازاین‌رو، اکنون این کارشناسان و نمایندگان نظام بهداشتی کشورها هستند که بیش از سخنگویان سیاسی و مقامات امنیتی با مردم سخن می‌گویند.
سال‌های پساکرونا و پیشرفت در جهان آینده
سال‌های پساکرونا، سال‌های متفاوتی خواهند بود. درحالی‌که صنایع مهمی همچون صنعت حمل‌ونقل هوایی، صنعت سینما و صنعت گردشگری با آسیب‌های جدی و شاید جبران‌ناپذیر مواجه شده‌اند، صنعت تجهیزات پزشکی و دارویی و صنایع نرم‌افزاری بیش از پیش رونق پیدا کرده‌اند. جهان با رکود اقتصادی‌ای مواجه است که ممکن است به‌آسانی جبران نشود. دولت‌ها ناچار هستند برای مدتی و جهت حفظ امنیت جامعه از هزینه‌های نظامی بکاهند و بر بودجه‌های بخش بهداشت بیفزایند. آغاز یک جنگ بزرگ دیگر بسیار دشوار است؛ اما تنش میان ابرقدرت‌ها بالا گرفته است. نظام‌های آموزشی در جهان با بحرانی جدی روبه‌رو هستند و ممکن است شکل آموزش‌وپرورش برای همیشه متحول شود. امنیت غذایی کشورهای مختلف با مخاطراتی جدی روبه‌رو است و کارگران مهاجر و پناهندگان با شرایطی بسیار تلخ و دشوار دست‌وپنجه نرم می‌کنند. در دوران افول سازمان‌های بین‌المللی و اتحادهای بزرگ، این دولت-ملت‌ها هستند که دوباره نقش مهم خود را بازیافته‌اند. به نظر می‌رسد قطع زنجیره تأمین کالا باعث شده است تا برخی کشورها ترجیح دهند تا بار دیگر این زنجیره‌ها را در داخل کشور خود ایجاد کنند. کاهش موقت مصرف سوخت‌های فسیلی نشان داد که جهان به‌آسانی می‌تواند با بحران تغییرات اقلیمی مقابله کند و درعین‌حال، مخاطرات این تغییرات، خود را در شیوع ویروسی نشان داد که به دلیل نزدیکی هرچه بیشتر جوامع انسانی به مراکز حضور حیوانات وحشی، به زندگی انسانی راه پیدا کرده است.
در دوره پساکرونا جای برخی دوستان و دشمنان تغییر کرده است، اتحادیه‌ها تضعیف شدند و مفاهیمی همچون امنیت و حفظ حریم خصوصی با چالش‌هایی جدی مواجه شده‌اند. اکنون دولت‌ها نه بر سر ساخت تسلیحات جدید که بر سر دستیابی به یک واکسن با یکدیگر رقابت کرده یا از هم جاسوسی می‌کنند. تمامی این تحولات نشان می‌دهند هرچه زمان کشف واکسن ویروس کووید 19 بیشتر به طول بینجامد، این تغییرات پایدارتر باقی خواهند ماند؛ تغییراتی که می‌توانند چشم‌انداز عصری را که وارد آن شده‌ایم، برای همیشه تغییر دهند.
منابع و مآخذ:
– Warwick McKibbin, Roshen Fernando, The Global Macroeconomic Impacts of COVID-19: Seven Scenarios, 2 March 2020, Australia Research Council Centre of Excellence in Population Ageing Research
– The World Bank, Global Economic Prospects , June 2020
– Food and Agriculture Organization of The United Nation, COVID-19 global economic recession: Avoiding hunger must be at the centre of the economic stimulus, 24 April 2020
– The Economist Intelligence Unit, COVID-19: The impact on industry
– MacKinsey and Company, COVID-19 Brifing Materials: Global Health and crisis response, Updated: 6 July 2020
– Deloitte, Economic scenarios for the COVID-19 recoveryGuiding strategic, financial and operational decisions, May 2020
– GECF, Impacts of Coronavirus on the Global Economy
– ICAO, Effects of Novel Coronavirus (COVID-19) on Civil Aviation: Economic Impact Analysis, 18 March 2020
– Congressional Research Service, COVID-19: Potential Economic Effects, 11
March, 2020
– OECD Interim Economic Assessment, Coronavirus: The world economy at risk, 2 March 2020
– Economic Governance Support Unit (EGOV), The economy and coronavirus: Weekly Picks, 6 April 2020
– United Nation, Policy Brief: The Impact of COVID-19 on Food Security and Nutrition, June 2020
– OECD, Strategic foresight for the COVID-19 crisis and beyond: using thinking to design better public policies, 10 June 2020
– EIIS, The world befor and after COVID-19: Intellerctual reflections on politics diplomacy and international relations, 2020