توسعه از نظر کارگزاران رژیم پهلوی یعنی اطاعت محض از دستورات غربی‌ها
مهدیه احمدی: مدرنیزاسیون و به‌طورکلی اندیشه توسعه و پیشرفت تفکری بود که در دوران قاجار و با عباس‌میرزا و پس از آن، امیرکبیر آغاز شد. ناصرالدین‌شاه در دوران طولانی پادشاهی خود به شکلی اولیه و ناقص در پی مدرن کردن ایران برآمد؛ روندی که با بروز انقلاب مشروطه وارد فاز جدیدی شد و اوج آن را می‌توان در دوران پهلوی مشاهده کرد. هرچند تفاوت‌های آشکاری در نگاه پادشاهان قاجار و پهلوی به مدرنیزاسیون وجود دارد، اما هر دو در یک اصل که آن استبداد است اشتراک دارند. نگاه ابزاری و سطحی پهلوی دوم به توسعه غالباً در رشد اقتصادی و ورود نهادهای برگرفته‌شده از سنت غربی معطوف بود؛ به همین دلیل است که این نگاه به توسعه هیچ‌وقت به پیشرفت منتج نشد. نگاه پهلوی دوم به فرایند مدرنیزاسیون همچون پدر وی، تنها از طریق ارتش و نیروی نظامی قابل تصور بود، به همین دلیل محمدرضاشاه هیچ‌گاه اجازه نداد نهادها و تشکل‌های مدنی که لازمه توسعه و مدرنیزاسیون در کشور هستند با نظر و خواسته مردم شکل گیرند و همواره در تمامی مسائل مملکت ورود می‌کرد.
محمدرضا پهلوی با تصور اینکه ایران ملک وی و ساکنانش مردمی بدون تفکر و نظر هستند، این اجازه را برای خود قائل بود که در جزئی‌ترین برنامه‌ها و بخش‌های کشور دخالت کند و مانند یک فرمانده ارتش نظر خود را اعمال کند. غافل از اینکه با این شیوه امکان حکومت‌داری وجود نخواهد داشت و حداقل در مسیر اجرای مدرنیزاسیون ممکن نیست بدون در نظر داشتن خواسته‌های مردم این امر محقق شود. همین شیوه عملکرد محمدرضاشاه باعث شد که علاوه بر منتقدان وی، برخی از مشاورانش نیز به او انتقاد کنند و نحوه رفتار وی را خلاف اصول سیاستمداری، حکومت‌داری و دموکراسی بدانند.
البته موضوع عقب‌ماندگی ایران فقط به دلیل جا ماندن ایران از غرب و مواجهه آن با غرب قدرتمند نبود، بلکه این عقب‌ماندگی با مسئله عدالت نیز ارتباط تنگاتنگی داشت؛ همان امری که قاجاریه را با مطالبه عدالت‌خواهانه از سوی علما و مردم در شروع نهضت مشروطه با پاسخی دیگر به مسئله عقب‌ماندگی روبه‌رو کرد.
در ایران عهد قاجاری بهویژه در عصر مشروطه دو جریان روشنفکری غرب‌گرا و سکولار و روشنفکری مستقل و دیندار هریک پاسخ متفاوتی را به پرسش عقب‌ماندگی و راه برون‌رفت از آن ارائه دادند. جریان روشنفکری غرب‌گرا و سکولار با پیوند زدن عقب‌ماندگی به سنت و دین و نفی مطلق توانمندی ایرانی، فرنگی شدن را مطرح کرد و در نقطه مقابل، جریان روشنفکری مستقل و دیندار با محوریت علما، اتکا به اسلام اصیل، استفاده از ظرفیت‌ها و استعدادهای منحصربه‌فرد ایرانی و بهره‌برداری گزینش‌شده از تجارب غربی را مطرح کرد. این بحث در شرایطی میان این دو جریان شکل گرفت که در همان مقطع شاهد پیوند غربی‌سازی ایران با استعمار نو هستیم. شکل‌گیری ده‌ها امتیازنامه و قرارداد استعماری و مقاومت مجاهدانه علما و روشنفکران دیندار در برابر این امتیازنامه‌های ننگین، خود ضمن افشای حقیقت این دو جریان فکری، صداقت و کارایی آن‌ها را برای رشد و ترقی ایران روشن می‌کند.
به‌این‌ترتیب، نگاه‌های گوناگون و در نهایت درک درست نداشتن از معنی توسعه و پیشرفت سبب شد تا روشنفکران و افرادی که دغدغه ترقی داشتند تنها به ظواهر آن بسنده کنند و به محصولات فرنگی دل‌خوش باشند و نتیجه آن، جامعه مصرف‌گرای دغدغه‌مند توسعه بود. در ادامه گفت‌وگویی با مظفر نامدار، پژوهشگر اندیشه اسلامی معاصر و عضو هئیت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، پیرامون پیشرفت و سکولاریسم و اینکه چرا در دروه قاجار و پهلوی پیشرفت با سکولاریسم و دین‌ستیزی پیوند میخورد، داشتیم که می‌خوانید.
* چرا زمانی که بحث از پیشرفت و توسعه در عصر قاجار و پهلوی به میان می‌آید این مفاهیم با سکولاریسم آمیخته می‌شود؟ چرا عموم روشنفکران سده اخیر ایران راه نیل به ترقی را از مسیر سکولاریسم می‌بینند؟
در دوره قاجاری و پهلوی اول، بیشتر مفهومی به نام ترقی در ادبیات سیاسی کارگزاران حکومتی (نه مردم) مطرح است و اغلب هم گرفتار این توهم بودند که برای ترقی راهی نیست مگر اینکه ابتدا متجدد شویم. متجدد شدن هم معنایش این بود که باید تمام باورها و ارزش‌هایی که منسوب به گذشته است و در رأس آن باورهای مذهب و فرهنگ ایرانی قرار داشت، به گوشه‌ای پرتاب شود. دلیل این مدعا را هم این‌‌گونه عنوان کردند که این باورها و ارزش‌ها در دوران جدید کارآمد و تولید‌کننده نیست. این افکار یک تقلید سطحی از باورهای اروپاییان بود، بنابراین فکر کردند اگر بخواهند شبیه اروپاییان شوند باید مانند آن‌ها دین، اخلاق و ارزش‌ها را کنار بگذارند؛ ازاین‌رو اساس قصه تجدد و ترقی بر مبنای یک تقلید ساده‌لوحانه از اروپا قرار داشت و مسیری که انتخاب شد همان مسیر غربی‌ها بود.
* درباره چالش‌های مدرنیته و دین در میان منورالفکران و علمای شیعه توضیح بفرمایید. آیا علمای شیعه مخالف ترقی کشور بودند؟
اصلاً داستان مخالفت عده‌ای با ترقی و موافقت عده‌ای دیگر نبود. اولاً نقطه کانونی اختلاف بین کارگزاران غرب‌پرست قاجاری و روحانیت داستان ترقی نیست، بلکه داستان تجدد است. در ایران آن دوره، کسی با ترقی ملت ایران مخالف نبود. هیچ سندی در تاریخ وجود ندارد که روحانیت با ترقی مخالفت کرده باشد. داستان به مخالفت با تجدد برمی‌گردد، یعنی تعریفی که غرب‌پرستان از تجدد ارائه می‌دادند و آن را مترادف ضدیت با دین، ارزش‌ها، اخلاق، ادب و فرهنگ ایرانی از یک طرف و وابستگی مطلق به غرب از سوی دیگر تعریف می‌کردند. روحانیت و ملت ایران این تعریف را برنمی‌تابیدند.
غرب‌گرایان در ادبیات غرب‌پرستانه خود مفهوم تجدد و ترقی را به شکل یک زوج متصل و وابسته به هم استعمال می‌کردند و این شبهه را در تاریخ دوران معاصر القا کردند که هرکس با تجدد مخالفت کرد گویی با ترقی نیز مخالف بوده و هست؛ درحالی‌که موضوع مخالفت با ترقی و توسعه نیست، مخالفت با تجدد و تقلید مطلق از بیگانگان است.
* آیا به نظر شما سردمداران و رجال ایرانی عصر قاجار و پهلوی درک درستی از نقاط ضعف جامعه خود برای برنامه‌ریزی برای نیل به ترقی داشتند؟
یکی از مشکلات بزرگ تاریخ دیوان‌سالاری ایران در دوره قاجاری و پهلوی همین است که در دیوان‌سالاری نظام مشروطه سلطنتی هیچ برنامه‌ای برای پیشرفت و رشد ایران برآمده از نیازها و امکانات و نیز احتیاجات واقعی جامعه ایرانی نیست، بلکه اغلب دیکته‌های غربی‌ها برای سیطره بر ایران بوده است. درباره این ادعا اسناد تاریخی زیادی وجود دارد که نیاز به دلیل آوردن ندارد؛ مانند جریان تقسیم اراضی یا انقلاب سفید یا تأسیس سازمان برنامه و ساختار کل دیوان‌سالاری در ایران که سنخیتی با نیازهای جامعه ما ندارد.
یکی از دلایل فربگی دیوان‌سالاری و هزینه گزاف آن از اعتبارات عمومی در کشور که ما از آن به نام بودجه‌های جاری یاد می‌کنیم همین مسئله است. عدم تناسب بودجه‌های جاری و عمرانی در کشور ناشی از همین ناسازگاری، نادانی و ناکارآمدی دیوان‌سالاری است.
* پهلوی اول و دوم تلاش زیادی برای پیگیری علوم جدید داشتند و دغدغه آن‌ها توسعه بود؛ دانشگاه به معنی جدیدش در کشور ایجاد کردند و وسایل فناوری وارد شد، اما چرا نتوانستند از ایران کشوری مترقی به معنای واقعی در علوم و فنون بسازند؟
اولاً، مفهوم توسعه در ایران دوره پهلوی و حتی در ایران عصر جمهوری اسلامی یک مفهوم مبهم، ناقص و ناتعریف است و بیشتر متکی به علایق، سلایق و تمایلات شخصی دولتمردان بوده تا برآمده از جریان علم و آزمون و برنامه‌های پایدار باشد. پیشرفت بدون این سه رکن به وجود نمی‌آید و بی‌تردید در دوره پهلوی این ارکان وجود نداشت. ثانیاً، آمارها و عملکردها نشان می‌دهد تمام دانشگاه‌هایی که در دوره پهلوی تأسیس شد برای تولید دانش نبود، بلکه برای تقلید پایه‌ریزی شده بود.
حال پرسش این است: دانشگاه‌هایی که اساس آن بر تقلید باشد چگونه می‌تواند تولید‌کننده و مفید باشند؟ ما تا سال ۱۳۵۷ که سال پیروزی انقلاب اسلامی هست بالای پنجاه‌هزار نفر فقط مستشار آمریکایی داریم. خانم رابین رایت خبرنگار آمریکایی در کتاب آخرین انقلاب بزرگ می‌گوید، ما آمریکایی‌ها همه جا بودیم، به مقام‌های دولتی مشاوره می‌دادیم، نظامیان ایرانی را آموزش می‌دادیم، دکل‌های نفت را برایشان می‌ساختیم، در مدرسه‌ها سرگرم تدریس به آن‌ها بودیم، اتومبیل، مد و فراورده‌های صنعتی و فرهنگی‌مان را به آنجا صادر می‌کردیم… عمویم از دانشگاه کالیفرنیا ازجمله چهل‌هزار آمریکایی بود که در آن زمان در ایران کار می‌کردند. او به دولت در زمینه نحوه نوسازی نظام کتابخانه ملی مشاوره می‌داد.
این گزارش که بیانگر اوضاع ایران در سال ۱۳۵۴ (سه سال قبل از انقلاب اسلامی) است، به‌خوبی اوضاع علم و دانش را که زیربنای توسعه است نشان می‌دهد. با وجود بلندپروازی‌ها و ادعاهای تأسیس دانشگاه از دوره رضاخان تا آن زمان، دانشگاه‌های ایران حتی توانایی این را نداشتند که چند تا کاردان و کارشناس برای کتابداری تربیت کنند و یا اگر تربیت شده بودند به آن‌ها اعتماد نمی‌شد. برای نظام کتابخانه باید مستشار وارد می‌کردیم و به دلار به او حقوق می‌دادیم. این یک سند کوچک از فهم مفهوم توسعه در ایران بود.
توسعه از نظر کارگزاران رژیم پهلوی یعنی اطاعت محض از دستورات غربی‌ها. در کجای دنیا از تقلید، اطاعت از بیگانه، تعطیل کردن عقل و سرکوب استقلال یک کشور مفهومی به نام پیشرفت استخراج می‌شود؟
* از منظر فلسفه تاریخ، پیشرفت در چه شرایطی برای جامعه محقق می‌شود و پیش‌نیازهای آن چیست؟ چرا ایرانیان از دوره قاجار حتی پیش از آن در دوره صفویه تفکر ترقی را همیشه با خود داشتند؟
از جنبه تاریخی هر دگرگونی‌ای ناظر به توانایی‌های تولید یک جامعه در حوزه‌های قدرت، نظریه، سرمایه اجتماعی و ثروت است. جامعه‌ای که فاقد این توانایی‌ها باشد، بحث کردن از پیشرفت در چنین جامعه‌ای بی‌معناست.
هر جامعه‌ای برای تولید در هر زمینه‌ای نیاز به سرمایه دارد. سرمایه یا از ذخایر به دست می‌آید و یا از وام گرفتن از این‌وآن. آن پیشرفتی پایدار و دگرگون‌کننده است که از دل ذخایر یک ملت به دست آید؛ چون ملت‌هایی که با قرض کردن از این‌وآن کاری انجام می‌دهند بخش اعظم از تولیدات خود را باید صرف بازپرداخت وام و بهره‌های آن کنند؛ بنابراین هیچ‌گاه تراکم سرمایه برای تولیدهای بنیادی در چنین جامعه‌ای ایجاد نمی‌شود، چراکه وام‌گیرنده همیشه اسیر شرایطی است که وام‌دهنده برای وی مشخص می‌کند.
بزرگ‌ترین مشکل فکر تجدد و ترقی در دوره قاجاریه و پهلوی که کارگزاران دیوان‌سالاری ایران به دنبال آن بودند، این بود که بنیاد تجدد و ترقی را بر ذخایر و سرمایه‌های بومی پایه‌ریزی نکردند و چشم‌بسته به دنبال وام‌گیری در همه زمینه‌ها از بیگانه بودند. در این دوره کسانی که شعار ترقی می‌دانند به سرمایه‌های فرهنگی، فکری، سیاسی و اقتصادی ملت ایران اعتمادی نداشتند و اصولاً منکر وجود چنین ذخایر در فرهنگ و تمدن ایرانی بودند. نمایش باستان‌گرایی بهویژه در دوره پهلوی هم بیش از آنکه ناظر به این ذخایر باشد، بهانه‌ای برای مقابله با ذخایر عظیم ایران که ناشی از مذهب اسلام بود، شد.
* چرا نسل اول و دوم روشنفکران ایرانی برای ترقی، بدون توجه به زیست‌بوم فرهنگی کشور، صرفاً متوجه ایده‌های وارداتی بودند؟
برای اینکه اصلاً مفهومی به نام روشنفکری در ایران زاده نشد. روشنفکری در تعریف مصطلح آن در اروپا یعنی شجاعت، به‌کارگیری عقل بدون دخالت دیگری. به قول کانت، روشنفکری کمبود عقل نیست، کمبود شجاعت برای به‌کارگیری عقل بدون کمک دیگران است. در ایران آن‌هایی که خودخوانده منورالفکر بودند کمبود عقل داشتند؛ بنابراین دیگر بحث کردن از شجاعت برای به‌کارگیری عقل هم بی‌معنا است. برای همین می‌گفتند که ایرانی‌ها برای ترقی باید از فرق سر تا نوک پا فرنگی شوند. هنوز هم پس‌مانده‌های آن‌ها در دوره جمهوری اسلامی در کتاب ایران و جهانی‌شدن می‌گویند، در متون و ادبیات جهانی شدن لفظ استقلال منسوخ شده است. هنوز هم می‌گویند اگر جمهوری اسلامی ایران بخواهد اسلامی رفتار کند و اسلام را راهنمای تصمیم‌گیری‌ها و اقدامات خود قرار دهد، مسلم است که نمی‌تواند با جهانی که بر مبنای سرمایه‌داری، قدرت نظامی صرف و ائتلاف‌های صرفاً مبتنی بر قدرت است همکاری و مناسبات راهبردی برقرار کند. هنوز هم می‌گویند پیشرفت عمومی جمهوری اسلامی بدون هماهنگی با قدرت‌های بزرگ امکان‌پذیر نیست. این ایده نزدیک به دویست سال سرنوشت کشور ما را در حساس‌ترین تاریخ دوران معاصر رقم زده است و ایران را گرفتار یک دیوان‌سالاری ترسو، فاقد برنامه، وابسته به بیگانه، ناکارآمد و مقلد کرده است.