فهم دوگانهها در اندیشه رهبران انقلاب؛ الزام «هندسه پیشرفت»
دکتر عبدالله حاجی‌زاده، عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین (ع)
پیشرفت بدون التزام به رویکردی کل‌گرایانه و توحیدی مقدور و میسور نخواهد بود؛ این در حالی است که ضعف عمده نظریه پیشرفت در ایران معطوف بودن آن‌ها به دوگانه‌هایی نظیر توسعه و پیشرفت است، بی‌آنکه این مفاهیم در کنار سایر مفاهیم مرتبط فهمیده شود. در این کوشش‌های قابل تقدیر بر مقولاتی مانند تکنولوژی، معنویت و… توجه می‌شود، اما واکاوی منظومه‌مند از سویی و تحلیل یا تبارشناسی تاریخی مفاهیم از خلأها یا ضعف‌های نظریه‌پردازی پیشرفت به‌حساب می‌آیند. روی این ملاحظات، در اين جستار تلاش خواهد شد تا منطق ساختاری دوگانه‌انگاری‌های حادث‌شده در سپهر عمومی جمهوری اسلامی ایران، مبتنی بر منظومه فکری رهبران انقلاب اسلامی تحلیل و بررسی شود. افزون بر این، یک الگوی روشی برای فهم دوگانه ارائه خواهد شد که می‌تواند در نظریه‌پردازی پیشرفت هم مورد استفاده واقع شود.
فرض این است که مشکل بنیادی‌تری در پس دوگانه پیشرفت و توسعه نهان است که همانا این مشکل، منطق ناسازه دوگانهها نزد مخالف‌خوانان رویکرد اسلامی است.
مقدمتاً باید گفت دگردیسی در امر سیاسی در دوره مدرن که موجد دوگانه سنت و مدرنیته به‌مثابه یکی از خاستگاه‌های اصلی دوانگاریها و تضادهای دوگانه در دوره جمهوری اسلامی ایران شده است، امری جدی تلقی می‌شود. تحقیقات نشان می‌دهد این پدیده از مسائل مستحدثه‌ای است که لازم است باب جدیدی در فقه و فلسفه سیاسی در این باره گشوده شود. امر سیاسی به‌رغم مراقبت ویژه سنت و نیروهای سنتی و به‌اقتضای «ضرورت‌های عملی» در جهان اسلام به‌ویژه ایران در عهد جمهوری اسلامی مدت‌هاست که آفرینشگر مفاهیم تعارض و تضادآمیز شده است؛ بدین‌سان که مسلمان ایرانی با ذهنیت دواندیشی مواجه شده که چگونه می‌تواند این تزاحم تاریخی را مبتنی بر نیاز امروزی خود همساز کند. آیا می‌بایست مفاهیم دوگانه را به دستگاه سنت و نصوص دینی سپرد تا قرائت هم‌آیندی حاصل آید یا با رهیافت تک‌سان‌گرایی بر حفظ حداکثری سنت پای فشرد؟ یا اینکه با ثابت دانستن میراث، مبتنی بر حق و مصلحت تفسیری جدید از دوگانه‌انگاری حادث‌شده ارائه کرد؟
پرسش‌های فوق که در پی دگردیسی ماهیت امر سیاسی در دوره مدرن حادث شده، در دوره‌های مختلف تاریخ ایران به‌مثابه یک ضرورت فکری بدان پرداخته شده است؛ لیکن به دلیل فقر تئوریک در این زمینه همچنان در عصر ایران بعد از انقلاب اسلامی نیز یکی از چالش‌های جدی به شمار می‌آید. جامعه ایرانی در دوران حیاتی خویش، در صورت نپرداختن به این ناسازه‌‌ها و دوانگاریها مستعد شکفتن شکاف‌ها، گسل‌‌ها و روییدن نهال‌های هویتی و اندیشگی گوناگون است. اگرچه رقابت و منازعه مقتضای سیاست است، این‌گونه از تهدیدات و تنازعات عموماً از ایدئولوژی‌ها، یا جناح‌بندی‌های سیاسی و نخبگان رقیب ناشی می‌شود. این مسائل در اشکالی چون تظاهرات و آشوب‌های خیابانی، کودتا، ضد کودتا، تروریسم و اشکال آن نمود پیدا می‌کند.
از سوی دیگر، دوانگاریها یک طبقه‌بندی خنثی نیست، بلکه در درون آن نوعی ارزش‌گذاری هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی اخلاقی و منطقی وجود دارد. این ارزش‌گذاری چنان عمیق و گسترده است که پس از ارسطو نیز حتی تا قرن بیستم ردپای آن را در همه ساحت‌‌ها و قلمرو‌ها می‌بینیم. در منطق ارسطویی، این دوگانه‌محوری بنیادی نظام‌مند به خود می‌گیرد. گرچه بسیاری از فیلسوفان خواهان به پرسش گرفتن بنیان‌های اندیشه ارسطویی بودند، اما نتوانستند مفاهیم دوگانه را کنار بگذارند، چنان‌که در منطق ریاضی و جدید، دوانگاریها در قالب صفر و یک تدوام پیدا می‌کنند. البته در این میان اندیشمندانی همچون کانت و هگل کوشیدند اندیشه دوانگاری را به‌ویژه در قلمرو منطق به چالش بکشند. در قلمرو منطق، نقد جدی به این تفکر دوگانه‌گرا در منطق فازی که دستاورد پارادایم مفهومی نیمه دوم قرن بیستم است مشاهده می‌شود؛ منطقی که از مدخل نقد به اندیشه دوگانه‌گرا، چشم‌انداز سیال و تازه‌ای در قلمروهای گوناگون حتی در فناوری عرضه کرده است. آن‌چنان‌که باید به این نکته اشاره کرد که در سیاست پارادوکس‌های متعددی وجود دارد. سیاست عرصه انتخاب بین سفید و سیاه نیست، بلکه در اکثر مواقع عرصه امور خاکستری است.
دوانگاریها اصطلاحی است که در دل منطق دیالکتیکی جای دارد و یکی از اساسی‌ترین بن‌مایه‌های استدلال نظری در مقیاس وسیع به شمار می‌رود. گرین و لیبهان معتقدند: توانایی شناخت انسان اساساً بر مبنای دوانگاریها پی‌ریزی شده است (گرین، لیبهان،177:1383). استروس نیز معقتد است که همانندی یگانه رابطه اساطیر نیست، بلکه تقابل و تضاد نیز گونه‌های دیگری است و اساطیر با یکدیگر در نظامی واحد جای می‌گیرند و مناسبات اجزا در این نظام البته تنها استوار به همانندی نیست، بلکه تقابل و تضاد، گونه دیگر این مناسبات محسوب می‌شود. از منظر تبار تاریخی بایستی اشاره کرد که دوگانه‌انگاری به طور آیینی در ادیان و ساختارهای اسطوره‌ای قوام یافت و در تفکر یونانی شکل فلسفی به خود گرفت. در بسیاری از ادیان نیز دوانگاری‌های تقابل الهی/شیطانی، نیکی/بدی، نور/تاریکی و… دیده می‌شود؛ بنابراین یکی از عملکردهای بنیادین ذهن آدمی خلق تقابل‌هاست (برتنس، 77:1384). مطالعه و پژوهش در آیین‌‌ها و ادیان پیشین می‌تواند مرکزیت تقابل‌‌ها را در پدید آوردن زیربنای فکری و اعتقادی اقوام گذشته نشان دهد، به‌گونه‌ای که حتی برای خدایان نیز اوصاف و احوال دوگانه قائل می‌شوند.
در موضوعات علوم اجتماعی، آن‌گاه که سخن از جهان اجتماعی می‌رود، متفکرانی چون کنت، اسپنسر، مارکس، دورکیم و وبر به جهان حداقل دوپاره، دوگانه و متضاد با تعابیر متعددی چون «جهان سنتی و مدرن»، «جهان کشاورزی و صنعتی»، «جهان سرمایه‌داری و سوسیالیستی» و امثال آن اشاره کرده‌اند. این مطلب به‌منزله اولین سکوی پرش بسیاری از این جامعه‌شناسان در ارائه نظریه درباره روند و جهت تغییر و تحول اجتماعی بوده است. این اندیشمندان بحث خود را با دوگانه‌انگاری‌ها آغاز کرده‌اند. به‌عبارت‌دیگر، این بحث منحصراً درباره مفروضاتی است ازقبیل فرد در مقابل جمع، جامعه در مقابل انسان و طبیعت در مقابل فرهنگ، فناوری در مقابل انسان اندیشه‌ورز، ساختار در مقابل کارگزار، فرهنگ در مقابل اقتصاد و… در واقع می‌توان گفت که همه مفروضات فوق به دوانگاری و ذهنیت دواندیش ذهن و عین ارجاع پیدا می‌کند، امری که در حوزه عمومی اجتماع، اقتصاد، سیاست و فرهنگ عینیت یافته است، به‌نحوی‌که می‌توان وجوه نمادگرایانه آن را درساحت امروزین جامعه ایران مشاهده کرد.
آن‌چنان‌که سخن رفت، دوگانه‌گرایی از علوم اجتماعی کلاسیک شروع شده و تا زمان حاضر در بسیاری از حوزه‌‌ها تداوم دارد. چون این علم، علم مطالعه جدید است، در این صورت داوری ایجابی (مثبت) آن معطوف به جامعه جدید و داوری سلبی (منفی) آن متعلق به جامعه قدیم است. ازاین‌رو باید گفت فرهنگ جامعه در مرحله سنتی هماهنگ و متعادل بود، بین سنت‌ها، هنجار‌ها و آیین‌های دینی و سازمان‌های اجتماعی نوعی وحدت و هماهنگی وجود داشت و افراد در یک نظام سیاسی و فرهنگی بدون کمترین مشکلات در جامعه زندگی می‌کردند؛ بنابراین کمترین وضعیت بحرانی و تعارضی موجودیت خود را درون نظام و حیات جمعی به‌راحتی نشان می‌داد. در برخورد با جهان مدرن، مقاومت جامعه سنتی برای پذیرش امور نو مشهود بود؛ ازاین‌رو، مشکل فرهنگی یا هر مشکل قابل وصول دیگر جامعه معمولاً جنبه بیرونی داشت تا درونی.
به نظر ژرژ دو مزیل، وجود نیروهای دوگانه و یا دوگانه‌باوری از ویژگی‌های شیوه اندیشه ایرانی است (ثاقب‌فر،45:1377). شایان ذکر است که ثنویت و دوگانه‌باوری ایرانیان قدیم دلیلی بر دوگانه‌پرستی آنان نیست، بلکه آنان قائل به دو اصل نور و ظلمت یا خیر و شر بوده‌اند. «زرتشت جهان آفرینش را به دو قسمت متمایز تقسیم کرد، اصل یکی از آن‌ها را که همه خیر و خوبی‌‌ها از آن پدید آمده سپنته مینو یعنی خرد مقدس و اصل دیگر را که همه زشتی‌‌ها و بدی‌‌ها و تاریکی‌‌ها از آن صادر شده بود، انگره مینو یعنی خرد پلید و ناپاک نام نهاد» (مشکور،308:1387).
سخن از ذهنیت دواندیش و دوانگاری‌های مفهومی در مسائل جدید در ایران بعد از انقلاب اسلامی ازآن‌رو اهمیت دارد که به‌درستی بر مشکل دوگانه فهم دین و فهم سیاست متمرکز می‌شود. به نظر می‌رسد این دوانگاریها خاستگاه ویژه‌ای دارند و عمدتاً از درون مثلثی ظاهر شده‌اند که اضلاع سه‌گانه آن را «عقاید اسلامی»، «سنت سیاسی دوره میانه اسلام» و «دگردیسی امر سیاسی» در جوامع اسلامی به اعتبار مدرنیته تشکیل می‌دهد. نوگرایی و تلاش برای حل تضادهای دوگانه به معنای نقد و حتی خروج از سنت‌های سیاسی دوره میانه اسلام و سنت اقتدارگرای شاهی آرمانی در ایران، با تکیه بر معیارهای مکنون در نصوص قدسی از یک سو و دگردیسی‌های سیاست مدرن از سوی دیگر است.
در سال‌های اخیر، جامعه ایرانی به تجربه پروسه و پروژه‌گذاری دیگر فراخوان شده است. چهره زبرین این تغییر و تحول، در گذار از یک گفتمان انقلابی به گفتمان رفرمیستی، از تهدید سخت‌افزاری به تهدید نرم‌افزاری، از انجمن‌‌ها و احزاب حقیقی به انجمن‌های مجازی، از مایکروفیزیک قدرت به میکروفیزیک قدرت و… تجلی یافته است. ترجمه عینی این فرایند «کثرت‌گرایی» فزاینده‌ای است که در سیمای تقابل‌های دوتایی مختلف، امنیت وجودشناختی جامعه را به چالش طلبیده است. در یک نگاه کلی، برخی از دوگانه‌انگاری‌های موجود اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و معرفتی در سپهر عمومی جمهوری اسلامی ایران را می‌توان در قالب ذیل به تصویر کشید: دوگانه سنت و مدرن، دوگانه خودی و غیرخودی، دوگانه انقلابی و غیرانقلابی، دوگانه اصلاح‌طلبی و اصول‌گرایی، دوگانه مبارزه و مذاکره، دوگانه اقتصاد لیبرال و اقتصاد اسلامی، دوگانه فقر و غنا، دوگانه آرمان‌گرایی و واقع‌گرایی، دوگانه تحجر و انفعال، دوگانه انتخاب و انتصاب، دوگانه تخصص و تعهد، دوگانه اسلام و کفر، دوگانه قطعیت و مصلحت، دوگانه شریعت و قانون، دوگانه استکبار و استضعاف، دوگانه فرد (کارگزار) و دولت (ساختار)، دوگانه جمهوریت و اسلامیت، دوگانه تکلیف و نتیجه، دوگانه اسلامیت و ایرانیت، دوگانه مشروعیت و مقبولیت، دوگانه اسلام آمریکایی و اسلام ناب، دوگانه توسعه و پیشرفت، دوگانه درون‌گرایی و برون‌گرایی، دوگانه حوزه و دانشگاه، دوگانه چپ و راست، دوگانه محافظه‌کار و رادیکال، دوگانه نه شرقی و نه غربی و…
در این میان تلاش نظری و عملی رهبران انقلاب اسلامی در مواجهه با دوانگاریها از قاب پیش‌ساخته‌ای برخوردار نبوده، آن‌چنان‌که منجر به رهیافت، الگو و منطق ساختاری جدیدی در حوزه روش‌شناسی رویارویی با مفهوم دوگانه‌انگاری‌ها شده است. حدوث دوگانهها از یک سو به‌واسطه قصد و اراده رهبران انقلاب اسلامی در مقام «کنشگر استراتژیک» ایجاد شده است، مانند دوگانه‌های انقلابی و غیرانقلابی، دوگانه استکبار و استضعاف و از سوی دیگر فارغ از اراده رهبران و در نتیجه زمینه‌‌ها و بسترهای رسمی و غیررسمی قدرت در ساحت سیاست، اجتماع، فرهنگ و تاریخ در ایران به شکل ساختار محور، صورت‌بندی شده است و تلاش فکری و عملی رهبران انقلاب در مقام «واکنشگری» ارزیابی می‌شود، مانند دوگانه چپ و راست، دوگانه سنت و مدرن، دوگانه اصلاح‌طلبی و اصول‌گرایی.
بدین‌سان، موقعیت کنش و واکنشگری رهبران نسبت به تقابل‌های دوتایی و ذهنیت‌های دواندیش منتج به رهیافت «گزینشگری» از سوی آنان در دو وجه سلبی (مخالفت) و ایجابی (موافقت) شده است. هریک از وجوه منفی و مثبت رهیافت مذکور نیز الگوهای دوگانه‌ای از مواجهه را به تصویر می‌کشد. الگوهای برخاسته از وجوه ایجابی (موافقت) عبارتند از «تلفیق»، «تأیید»، «واسازی» و «گزینش». الگوهای برخاسته از وجوه سلبی (مخالفت) عبارتند از «تقابل» و «تنافی».
در الگوی «تلفیق» با شناسایی خلأ معنایی یکی از ذهنیت‌های دواندیش، از نظام معنایی ذهنیت مقابل جهت رفع خلأ معنا در دیگری بهره گرفته می‌شود و از میان این تلفیق و ترکیب «راه سوم» رخ می‌نماید، مانند برگزیدن راهبرد «نرمش قهرمانانه» در مواجهه با دوگانه مبارزه و مذاکره، انتخاب مفهوم «اصول‌گرایی مصلحانه» در رویارویی با دوگانه اصلاح‌طلبی و اصول‌گرایی. در الگوی «تأیید» هر دو سوی از معنا به طور توأمان صحیح دانسته و مورد پذیرش قرار می‌گیرند، بدین‌سان که «این» مقدمه‌ای برای «آن» تلقی می‌شود، مانند دوگانه اسلام انقلابی و انقلاب اسلامی، دوگانه «تکلیف و نتیجه»، آن‌چنان‌که برای رسیدن به نتیجه بایستی بر اساس تکلیف عمل کرد. در الگوی «تقابل»، با یکی از دو معنا همراهی صورت پذیرفته و دیگری طرد می‌شود، مانند دوگانه انقلابی و غیرانقلابی، دوگانه استکبار و استضعاف. در الگوی «تنافی»، هر دو معنا نفی شده و با یک تلاش شالوده‌شکن، «همراهی» جای خود را به «فراروی» واگذار می‌کند، مانند رد دوگانه «تحجر و انفعال» و انتخاب راهبرد «اسلام ناب».
بدین طریق، در الگوی «تنافی» نیز همانند الگوی «تلفیق» «راه سوم» تجلی می‌یابد، لیکن در الگوهای «تأیید» و« تقابل»، راه سوم ایجاد نشده و انتخاب یکی از «دگر‌ها» و یا هر دو به‌عنوان راه‌حل تلقی می‌شود. در الگوی «واسازی» هریک از دو سوی معنا ابتدا برافکنی شده و سپس پی‌افکنی شده و بازسازی می‌شود، نظیر دوگانه اصول‌گرایی و اصلاح‌طلبی که در آغاز شالوده‌شکنی می‌شود سپس با معیار اسلام ناب با عنوان «اصول‌گرایی مصلحانه و اصلاح‌طلبی اصول‌گرایانه» مورد بازسازی قرار می‌گیرد و تفاوت آن با الگوی تلفیق در برافکنی صورت گرفته است. در الگوی «گزینش» یا «گلچین» نیز بخش‌های از معانی هر دو سوی دیگر مورد پذیرش، رد و یا اصلاح واقع می‌شود، ازقبیل رد غرب‌ستیزی و غرب‌گرایی مطلق و انتخاب راه سوم موسوم به «غرب‌گزینی انتقادی».
کلام آخر اینکه می‌توان الگوی مطرح‌شده را در باب نظریه پیشرفت نیز به کار بست. به طور واضح، مسئله پیشرفت و اقناع مفهومی ملازم با این مسئله حل نخواهد شد، مگر اینکه قبل‌تر ما مسئله دوتایی سنت و مدرنیته، دین و سیاست و… را حل کرده باشیم؛ به‌بیان‌دیگر، مسئله مذکور نیاز به مقدماتی فلسفی و فوق‌العاده استدلالی (چند گام عقب‌تر برای پیشرفت) دارد.
منابع:
گرین، کیت و لیبهان جیل (1383)، درسنامه نظریه ونقد ادبی .ترجمه گروهی (به ویراستاری دکتر حسین پاینده) تهران : روزنگار.
مشکور، محمد جواد(1378)، اخلاق ایرانیان پیش از اسلام، به اهتمام سعید جلالی،تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ثاقب فر، مرتضی(1377)، شاهنامه فردوسی و فلسفه تاریخ ایران، تهران: قطره.