انتظار ایرانیان در دوره قاجار از اعزام دانشجو به غرب پیشرفت فنی و نظامی بود
فاطمه امیراحمدی: اوایل دوره قاجار و پس از جنگ‌های ایران و روسیه، سردمداران ایران متوجه عقب‌ماندگی ایران از کشورهای اروپایی در زمینه علم و صنعت شدند و افرادی را برای یاد گرفتن علوم و فنون به فرنگ فرستادند. برخی منتقدان معتقدند این دانشجویان فرنگرفته علاوه بر علم و فنونی که آموختند، فرهنگ و آداب غربی را که سنخیتی با جامعه ایران نداشت نیز همراه خود به ایران آوردند که اثراتی سوء بر جامعه ایرانی داشت. به‌هرترتیب، در عصر قاجار در شش دوره حدود صد نفر برای تحصیل به هزینه دولت به اروپا رفتند.
دانشگاه به معنای امروزی برای نخستین بار در سال 1313 در ایران راهاندازی شد و دانشجویان به طور عموم آموزشهای اولیه را در همین مراکز در داخل میدیدند و برای تحصیلات عالیه وارد دانشگاه‌های بینالمللی میشدند. در ادامه درباره نخستین آگاهیها از ضرورت ترقی و تأثیر دانشآموختگان فرنگرفته در علوم و توسعه کشور گفتوگویی با کریم مجتهدی، فیلسوف ایرانی و استاد بازنشسته گروه فلسفه دانشگاه تهران داشتیم که میخوانید.
* مسئله توسعه و پیشرفت در ایران با طرح پرسش از عقب‌ماندگی آغاز شد. پس از ظهور تمدن غرب و مواجهه ایرانیان با آن، دغدغه پیشرفت در میان ایرانیان از دوره صفویه تا پهلوی نمود زیادی داشت؛ ازاین‌رو در دوره‌های مختلف شاهد اعزام دانشجو به دانشگاه‌های غرب بوده‌ایم. چقدر این امر به جامعه ایران برای حرکت به‌سوی جهان جدید کمک کرد؟
برای پاسخ به این پرسش نخست باید به تعامل علمی شرق و غرب پیش از این تاریخ بپردازم. آنچه مسلم است از قرون‌وسطی به لحاظ تاریخی همیشه یک مقابله و رفتوآمدی میان غربیان و ممالک شرقی بوده و حتی جنگ‌های صلیبی نتیجه همین رفتوآمدها بوده است. به‌این‌ترتیب، در اواخر قرن دوازدهم میلادی به سبب مشکلاتی که مسیحیان در آسیای غربی داشتند، به‌ویژه در فلسطین و مناطق مسیحینشین و مسلماننشین که در این تاریخ با یکدیگر زندگی میکردند، غربیان به آسیای غربی لشکرکشی میکنند. این مقابله و جنگها بسیار مهم است زیرا برای ما روشن میکند که چگونه در هفت جنگ بنیادی، عدهای کشته و بعضی از آن‌ها در شرق ماندگار و مستقر شدند. این موضوع را نباید فراموش کرد، جنگ‌های صلیبی منجر شد که غربیها به سبب یادگارهای دینیشان و شهری که مسیح در آنجا زندگی کرده و به دار آویخته شده است (بیتالمقدس) در شرق مستقر شوند و آنجا مرکز مهمی شود. این نخستین نکته بود. منظور این است که آشنایی غرب و شرق خیلی جدید نیست و دارای ریشههای قدیمی است. حتی به لحاظ تاریخی مدارکی وجود دارد که نشان میدهد پیش از جنگ‌های صلیبی میان حکمای غرب و شرق، سفیر مبادله میشده و اسناد زیادی حاکی از آن است که بسیاری از مسائل از شرق به غرب رفته است. بهعنوانمثال، به لحاظ کشاورزی در شهرهای آلمان در دوره قرون‌وسطایی زبالهدانهایی کشف کردند که در آن‌ها دانههای سوخته گندمهایی وجود داشته که برای سرزمین عراق و بینالنهرین بوده است. مدارس غربی هم که بیشتر از قرن دوازدهم به بعد شکل گرفتهاند و در قرن سیزدهم که به شکل دانشگاه درآمده تا حدود زیادی تقلیدی از مدارس اسلامی مصر مانند الازهر و همچنین بغداد بوده است.
نکته ای که در اینجا مهم است، غرب در آن زمان چه در قرن دوازدهم و به‌ویژه سیزدهم توجه زیادی به رشتههای علمی و فکری مانند فلسفه داشته است. اولین ترجمهها از کتابهای ابنسینا به زبان لاتین است که در قرن دوازدهم رقم خورد. متفکران بسیار بزرگ غربی مانند توماس آکویناس در قرن سیزدهم کتابی دارد راجع به ابنسینا که موضوع آن درباره وجود و ماهیت است. در سطر اول کتاب نام ابنسینا (اویسن) آمده است. همچنین افرادی که در علوم گوناگون مانند ریاضیدانان و هندسهشناسان، نورشناسان و… کار میکردند، اندیشمند و دانشمندانی مانند ابن‌میثم، ابن‌هیثم و… آثارشان طرف توجه غربیان بود؛ ازاین‌رو کتابهای هندسه از زبان عربی به لاتین ترجمه شد و این علوم همه از شرق به غرب رفتند.
بنابراین، غربیان توجه ویژه ای به علوم و فنون و همچنین تفکری که نزد مسلمانان بوده داشتند. البته فکر نکنید توجه به خود اسلام هم بوده، خیر؛ آن‌ها مسیحی و روی اعتقاداتشان به‌شدت متعصب بودند، بیش از آنچه امروز ما تصور می‌کنیم، بیشتر توجهشان شناخت رشتههای علمی و افکاری که منجر به پیشرفت میشد، بود. در جنوب فرانسه و نیز در اسپانیا (اندلس) بسیاری از مطالبی که بعدها در غرب رایج شد مانند معماری، موسیقی، ریاضی، هندسه و… از مسلمانان اقتباس شد.
تعداد مسافران غربی پیش از صفویه در ایران زیاد بود و آن‌ها بیشتر یهودیهایی بودند که زبان عربی میدانستند، بعضی هم فارسی یاد گرفته بودند. این افراد بیشتر به‌منظور تجارت و استفاده از منسوجات و سنگهای قیمتی به این منطقه سرازیر میشدند. به این یهودیها، مستعرب یعنی عرب‌شده گفته میشد. این افراد گاهی رابط بودند گاهی هم مترجم، تاجر و جواهرشناس. همچنین مبلغان زیادی هم از این رهگذر از شمال دریای خزر از ایران رد شدند و تا مغولستان رفتند، گروهی هم از طریق ترکیه و ایران به مغولستان رسیدند. در آن دوره پیش از دوره صفویه، مغولها قدرت بزرگی در آسیا بودند. این کشور به لحاظ تجارت طرف توجه غربیها بود، به‌ویژه اینکه مغولستان دروازه چین به شمار میرفت. حتی گروهی متخصص برای ساختن کشتی در دریاچه رضاییه به ایران اعزام شدند. این ریشههایی است که لازم بود پیش از پرداخت به موضوع پرسش شما به آن‌ها اشاره میکردم.
در زمان صفویه این رفتوآمدها بیشتر شد؛ بهعنوان نمونه، حضور برادران شرلی بیشتر سیاسی و برای مقابله با پرتغالیها در خلیجفارس بود. این افراد راه عبور کشتیها را میبستند، توپخانههای مجهزی داشتند که نمونههای آن را میتوانید از آثار بهجامانده آن‌ها ببینید. نفوذ غربیها از خلیجفارس و دریای عمان فوقالعاده مهم است و آن کلید ورود به شرق محسوب میشود. اعمال آن‌ها در ایران دغدغه توسعه و پیشرفت را به وجود آورد، زیرا برخوردشان بهگونهای بود که حکومت مرکزی را مستأصل میکرد.
فرستادن رسمی دانشجویان به اروپا که در دوره‌ای به انگلستان بود و در دوره به فرانسه و حتی در دوره‌ای به استانبول، دارای اهمیت است، زیرا آنچه ایرانیان میخواستند در درجه اول پیشرفت فنی یعنی ساختن اسلحه، توپ و سایر ادوات جنگی بود. در اوایل قرن نوزدهم که ایران از هر طرف مورد تهاجم قرار داشت، عباس‌میرزا به دنبال صفآرایی در مقابل روسها بود. پیر آمدی ژوبر فرستاده ناپلئون برای کمک به عباس‌میرزا به‌سختی وارد تبریز شد. از سوی دیگر ژنرال سر جان ملکم انگلیسی خطر نفوذ فرانسویها را در شمال ایران احساس کرد و از راه هندوستان وارد جنوب ایران شد. مطالعه و دانستن این کشمکشها اهمیت دارد، زیرا منجر به راهاندازی کارخانههای اسلحهسازی در اصفهان شد.
ژوبر در کتاب خود به یکی از جلساتش با عباس‌میرزا اشاره میکند، میگوید «عباس‌میرزا میپرسد ای غریبه! من گیر کرده‌ام، عدهای از شمال، برخی دیگر از جنوب نفوذ کردهاند و از سوی دیگر خطر عثمانی برای ایران وجود دارد. من باید برای اعتلای وطنم ایران چه کنم؟» در واقع عباس‌میرزا کمک میخواهد و درخواست راهکار دارد. ژوبر در سفرنامه خود نوشته است: «او (عباس‌میرزا) تصور میکرد که با یک تصمیم میتواند بر این‌همه خطر و نیروهایی که در اطراف ایران سنگربندی کردهاند پیروز شود، محال بود. پیشرفت مستلزم برنامهریزی طولانی در تاریخ است.» ژوبر در کتابش این‌ها را مینویسد.
* با تمام این مسائل آیا اخذ و انتقال علوم جدید به کشور به معنای واقعی محقق شد؟
آنچه مسلم است برنامههای دقیقی برای داشتن اسلحه و دفاع از خود ابتدا مدنظر بود. در دوره عباس‌میرزا و پس از آن نیاز به تحصیلات جدید و آشنایی با فنون جدید و علوم و تحصیل نو خیلی زود از سوی ایرانیان درک شد و میدانستند در عصر جدید راه نجات دیگری وجود ندارد. اعزام دانشجو و توجه به علوم از دوره محمدشاه قاجار و به‌ویژه ناصرالدین‌شاه برجسته شد. فردی که در این بازه زمانی باید به آن اشاره کرد و دارای اهمیت است، میرزا ملکمخان ارمنی است؛ این فرد فرانسه میدانست. وقتی برای تدریس، دارالفنون ساخته میشود، در کتابش مینویسد در غرب کارخانههای آدمسازی وجود دارد که افراد ساده و بیاطلاع به آن وارد میشوند و از سوی دیگر افراد بزرگ و متفکر بیرون میآیند. تشویق احداث دارالفنون برای توجیه دانشگاههایی است که باید در ایران راهاندازی شود؛ برای این امر ضرورت دارد دانشجویان به مغرب‌زمین فرستاده شوند تا آموزش ببینند. میل به احداث دانشگاه و دارالفنون اولین بار با مدرسه امیرکبیر بود. دارالفنون درست ترجمه کلمه پلیتکنیک است که میشود مدرسه فنی. پلی یعنی کثیر و تکنیک هم یعنی فنون و درمجموع یعنی فنون تکثیر. در این باره اسنادی وجود دارد، در کتاب فیزیکی با چاپ سنگی که در دارالفنون بوده در مقدمه این کتاب به این موضوع اشاره شده است.
طبیعی است همان‌طور که از اصطلاح پیداست در درجه اول فنون نظامی و کاربردی مورد نیاز آن دوره دارای اهمیت است و طب و دروسی که امروز به نام علوم انسانی میشناسیم در درجه دوم و سوم اهمیت قرار داشته باشند. زمانی که دارالفنون از هدف اصلی خود منحرف میشود و جنبه سیاسی محض پیدا میکند نوعی بدبینی به وجود میآید که افراد در این مرکز به نحوی در حال تیشه به ریشه ایرانیت زدن هستند و همین مسئله موجب میشود که کمکم دارالفنون از بین برود. بالاخره در سال 1313 خورشید دانشگاه تهران با دروس طب، فنون، حقوق و ادبیات بنیانگذاری میشود.
لفظ دانشگاه پیشتر در فارسی به کار نمیرفته، اما در مطالعاتم پیدا کردم که لفظ دانشکده بوده است. «گاه» در کلمه دانشگاه هم قید زمان است و هم مکان، مانند خرمنگاه. عدهای با این اصطلاح مخالف هستند اما من در آن هیچ مشکلی نمیبینم.
* افراد تحصیل‌کرده یکی از مهم‌ترین نیروهای اجتماعی تأثیرگذار در امور جاری یک کشور به شمار می‌روند، از سوی دیگر، در جامعهشناسی معرفت، موضوع رابطه بین تفکر و اندیشه با جامعه یا بستر اجتماعی را داریم. با این توصیف می‌توان گفت تحصیل‌کرده‌های حوزه علوم انسانی کمک چندانی نتوانستند به نیازمندی‌های جامعه خود داشته باشند و انتظارها در این باره برآورده نشد؟
پیرامون این موضوع من نظر شخصی خود را اعلام میکنم؛ درهرصورت، اعزام دانشجو به خارج و تحصیل آن‌ها در دانشگاهها بیتأثیر نبوده است، بهطوریکه می‌توان گفت در این دوره کشور در حوزه بهداشت بسیار پیشرفت کرد؛ بهعنوان نمونه، در روستایی مادری سیزده بچه خود را فقط به دلیل بیماری مثل آبلهمرغان از دست میداد، یا گروهی از وبا میمردند. اینکه بگوییم تحصیل‌کرده‌های غرب در دوره قاجار یا پهلوی کاری برای ایران نکردند به نظرم درست نیست. برخی از این فارغالتحصیلان حداقل در حوزه طب کارهای مثبت زیادی انجام دادند یا حتی در قوانین حقوقی تغییر خوبی را شاهد بودیم. نمیتوان این تغییرات را انکار کرد، اما درعین‌حال، آن کمال مطلوب که می‌توان انتظار داشت انجام نشد. نتیجهای که کشوری مانند ژاپن از اعزام دانشجو به غرب داشت در ایران شاهد نیستیم، یا حتی چین بعد از انقلاب سرخ.
موضوعی که در ایران باید به آن توجه بیشتری کرد درباره لفظ علم است. اصرار دارم که دقیق شرح دهم. لفظ علم جنبه سحری پیدا کرده است. مردم از لفظ علم سخن میگویند اما به خود علم کمتر توجه دارند. مفهوم علم به‌درستی در کشور جا نیفتاده است. صرف علم علم کردن فرد را عالم نمیکند، حتی یک سوءتفاهمی به وجود میآورد که مانع از تفکر میشود، مانع تشخیص علم از غیرعلم میشود.
موضوع دیگر سوءتفاهم یا بدفهمی است که در ماهیت علوم و تفاوت علوم انسانی و علوم فنی و پزشکی پیش آمده و خیلی راحت در ایران عامه مردم علم را با موارد اعمال علوم اشتباه میگیرند. وقتی از کسی میپرسم فکر میکنید علم در ایران رایج شده، جواب میدهد بله؛ تلفن، برق، خودرو و… داریم. دقت کنید این‌ها علم نیستند این‌ها موارد اعمال علوم هستند. شما نمیتوانید فقط مصرفکننده این موارد باشید و ادعا کنید که علم دارید.
علوم در سه شاخه، علوم ریاضی، طبیعت و علوم انسانی قابل دستهبندی است. علوم انسانی بیش از آنچه فکر کنیم مورد نیاز ماست، زیرا بدفهمیهایی در مسائل از این ناحیه است. ادعا بیشتر از علم است. کیفیت رشتههای طبیعیات یا ریاضی در ایران رضایتبخش نبوده و نیست، اما کیفیت علوم انسانی پایینتر از دو دسته دیگر است. باید از پایه دقت بیشتری میشد. در علوم انسانی احتیاط و تأملی بیشتر لازم است. متوجه نیستیم که خیلی از مسائل را درست نمیفهمیم. علوم انسانی میتواند خطری برای فرهنگ ملی ما باشد. اینگونه نیست آنچه در گذشته از سوی تحصیل‌کرده‌های غرب شاهد بودیم ناکارآمد بوده است. همانگونه که آن‌ها برای پیشرفت از دستاوردهای کشورهای مسلمان و مشرق استفاده کردند و با اقتباس از علوم تمدن اسلامی توسعه علوم را رقم زدند، ما هم در علوم مختلف از آن‌ها آموختیم. علم مقولهای جدی است و نباید فقط به دنبال شهرتطلبی و مدرکجویی بود. باید تأمل و تفکر بیشتری شود. علوم انسانی را بدون شناخت فلسفهها نمیتوان فهمید و آن را معتبر کرد. هدف جانب‌داری از فلسفه خاصی نیست، زیرا فلسفه همان فرهنگ است؛ بنابراین فرهنگ کمیت باید به فرهنگ کیفیت تبدیل شود. اگر نمیدانیم، تظاهر به دانستن نکنیم، چه‌بسا اعتراف به ندانستن بسیار مفیدتر باشد.
درهرصورت، اگر بخواهیم علوم به معنای واقعی کلمه در ایران رشد کند، باید در رشتههای علمی، تاریخ علم هم گنجانده شود؛ یعنی کسی که فیزیک یا شیمی میخواند باید تاریخ علم را از ابتدا تا زمان حاضر دوره کند. ابن‌هیثم مسلمان است و راجع به نور کار کرده و رابرت گروستست دانشمند انگلیسی از آن اقتباس کرده است. آنچه انتظار دارم صداقت با خود است. صادقانه عیبهای خود را ببینیم و در کنارش ابتکارات خود را هم قدر بدانیم.
عنوان میشود علم بدون عمل فایدهای ندارد. قبول دارم، عمل هم مهم است و به نظر اعتبار به علم میدهد و آن را کاربردی میکند، ولی دقت کنید اگر عمل هم اعتبار نظری نداشته باشد جنایات بسیار رخ میدهد. ندانسته کارهایی را انجام دادن یعنی همان ندانمکاری.
اگر بخواهیم نگاه آسیبشناسانه به علم و نقش آن در توسعه کشور از دوره قاجار و پهلوی و حتی تا امروز داشته باشیم، باید به این نکات بیشتر توجه کنیم و روی آن‌ها تأمل داشته باشیم؛ ضمن آنکه فراموش نکنیم برخی که به غرب رفتند و علمآموزی کردند در کشور منشأ خدمات زیادی بودند؛ هرچند انتظاری که باید در این راستا محقق میشد در شکل ایدئال انجام نشد.
برای رسیدن به آرمان مورد نظر باید آن را در ذهن خود منعکس کنیم. فکر کنیم یک دوره‌ای زندگی می‌کنیم و پس از ما نسلهای زیادی خواهند آمد و باید برای آن‌ها محیطی را آماده کنیم و فرصت دهیم به معایب ما واقف شوند و آسیب شناسی کرده و با پوشش خلأهای گذشته به معنای واقعی علمآموزی کرده و دانش را پیادهسازی کنند.