نگاهی به مواضع علمای شیعه از ملامحمدکاظم خراسانی تا امام خمینی(ره)
آرزو زینالی/ پژوهشگر تاریخ معاصر
***
یکی از ضروریات انقلاب صنعتی کشورهای اروپایی یافتن منابع و مواد اولیه برای کارخانه‌ها و صنایع جدید بود. پیشتازان این عرصه که سابق بر این با غارت نظامی و تخریب و تجاوز، ثروت کشورهای دیگر را به دست می‌آوردند اکنون با انتقال تفکر و ایجاد حس حقارت و عقب‌ماندگی در کشورها آنان را وادار به ارتباط تجاری و اقتصادی با خود می‌کردند و یقیناً سعی آنان در کسب سود بیشتر به نفع خودشان بود. ایران نیز که تا پیش از این، عرصه نفوذ استعمارگران بود، اکنون تفکر غرب پیشرفته و ایران عقب‌مانده را احساس می‌کرد. روشنفکرانی که در اروپا تحصیل کرده بودند مروجان اصلی این تفکر بودند و بیش از هر چیز عامل آن را در مذهب و باورهای دینی و سنتی ایرانیان عنوان می‌کردند.
اگر باورهای دینی و آیین اسلامی دلیلی برای عقب‌ماندگی ایران نسبت به پیشرفت تکنولوژی در غرب بود، پس سابقه تاریخی که در آن مسلمانان برای قرن‌های متمادی در همه علوم اعم از علوم تجربی، ریاضی، علوم عقلی و فلسفه، ادبیات و شعر و شاعری، طب، تاریخ و…. پیشتاز بودند و دانشمندان از همه نقاط جهان به خصوص از غرب وارد جهان اسلام می‌شدند تا این علوم را از آنان فراگیرند، دروغ بزرگ تاریخ است؟ دانشمندانی چون ابن‌سینا، خوارزمی، فارابی، ابوریحان بیرونی، ابن‌خلدون و کندی، ادریسی و یاقوت حموی و بیرونی از جغرافی‌دانان بزرگ، شاعرانی چون فردوسی، رودکی، غزنوی، سنایی، خاقانی، جامی، مولوی، سعدی، حافظ و مورخانی چون ابن‌اسحاق، ابن‌هشام، طبری، مسعودی، ابن‌ندیم، دینوری، یعقوبی همگی آثار بزرگی رقم زدند و با وجود چنین اندیشمندانی جهان اسلام در اوج شکوفایی علمی و عقلی و برای جهان غرب الهام‌بخش بودند. بااین‌وجود، روشنفکرانی که خودباخته غرب بودند از سوی دیگر واسطه قراردادهای تجاری به نفع کشورهای اروپایی نیز شدند و شاهان را برای عقد چنین قراردادهایی تشویق و ترغیب کردند. انتقال مواد خام و اولیه مورد نیاز برای فراورده‌های صنعتی اروپا مانند گندم، برنج، توتون، تنباکو، پنبه مسیر اقتصاد ایران را از آغاز منحرف کرد و موجبات خام‌فروشی را تاکنون برای ایران رقم زد (خشت اول چون نهد معمار کج / تا ثریا می‌رود دیوار کج).
صرف‌نظر از آسیب‌های اقتصادی که این ارتباط نامتعادل اقتصادی برای ایران داشت، ترویج تفکر غربی به‌عنوان علت اصلی در پیشرفت اروپاییان که با دست روشنفکران غرب‌زده صورت می‌گرفت، فرهنگ و سنت‌های ایرانیان را نیز هدف گرفته بود. در این هجمه فرهنگی تلاش علمای شیعه برای نجات ایران از عقب‌ماندگی و حفظ هویت ایرانی-اسلامی آنان از تهاجم بیگانه بود. علمای شیعه برخلاف روشنفکران عامل عقب‌ماندگی و فقر و تنگدستی ایرانیان را ریشه‌ای‌تر بیان کردند و اولویت را بر حل بنیادی مسئله عقب‌ماندگی می‌دانستند. از نظر علما اولین نیاز برای کسب ترقی و افزایش کیفیت زندگی مردم مبارزه با بی‌عدالتی و بی‌کفایتی حاکمان بود. علمای شیعه بر ضرورت خودآگاهی ایرانیان نسبت به پیشرفت کشور مطابق با مذهب و سنت‌های دینی و فکری خود تأکید داشتند و همواره نسبت به سلطه استعماری و فرهنگی غرب هشدار می‌دادند و خود از پیشتازان اقدامات اصلاحی شدند و در ارتباطات اقتصادی که بین ایران و کشورهای دیگر پیش می‌آمد به‌منظور «حفظ بیضه اسلام» دخالت می‌کردند تا ایران را از خسارت‌های آن و سلطه غربی‌ها بر مملکت اسلامی حفظ کنند.
علمای شیعه به رخداد مهم جنگ‌های ایران و روس و از دست دادن بسیاری از شهرهای ایران طی عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای و دخالت روزافزون کشورهای بیگانه به خصوص روس و انگلیس در امور داخلی ایران و اعطای امتیازات استعماری بی‌شمار به این کشورها حساس بودند؛ ازاین‌رو، از همین زمان منشأ حرکت‌های اجتماعی ضداستعماری و عدالت‌خواهی چون جنبش تنباکو به رهبری میرزای شیرازی شدند. میرزای شیرازی در آغاز ناصرالدین‌شاه را نسبت به تبعات قراردادهای تجاری با دول خارجی مورد خطاب قرار داد و ضمن شرح خسارت‌های اقتصادی این قراردادها حاکمان را از سلطه اجانب بر ممکت اسلامی برحذر داشت. در جریان نهضت مشروطه نیز علما خواستار مشروطه‌ای به‌منظور استقلال کشور بودند. شیخ فضل‌الله نوری از علمای اثرگذار در نهضت مشروطه از یک واقعیت مهم در این زمینه سخن به میان می‌آورد و آن لزوم در نظر گرفتن شرایط خاص کشور در مسئله ترقی و رعایت استقلال و خوداتکایی در فرایند پیشرفت است. وی در اشاره به این مهم می‌گوید: «مشروطه‌ای که در فرنگستان ساری و جاری است، با مشخصات خاصی که دارد، شایسته اجرا در ایران نیست. ایرانیان باید مشروطه‌ای منطبق بر سنن ملی و مذهبی خود بنا کنند.[1]»
در برابر پیشرفت کج‌مداری که روشنفکران خواهان پیاده کردن آن در ایران بودند عالمان شیعه مخالفتی با مسئله پیشرفت و ترقی نداشتند، بلکه زیرساخت‌های فکری پیشرفت و ترقی غربی را برای ایران مناسب نمی‌دیدند و برای رشد تکنولوژی و پیشرفت مادی کشور در وهله اول بر ضرورت ایجاد تغییراتی اساسی در نظام حکومتی و لزوم تغییر در ساختارهای اجتماعی مطابق با سنت و فرهنگ ایرانی-اسلامی تأکید داشتند؛ و برخلاف روشنفکران که باورهای دینی و مذهب ایرانیان را مانع جدی در راه رشد و ترقی عنوان می‌کردند، دغدغه اصلی علمای شیعه حفظ اسلام و رشد و ترقی کشور در عین حفظ دیانت ایرانیان بود.
ملا محمدکاظم خراسانی از مراجع و علمای بزرگ شیعه در این زمان با اشاره به سیل عظیم غربیان برای پیشرفت معتقد است: «این سیل آثار تخریبی به همراه دارد که یکی از مهم‌ترین آن‌ها از بین رفتن اساس مسلمانی و تمدن اسلام است. این سیل ازاین‌رو دامنگیر کشورهای اسلامی شده است که قوانین اسلام را در جوامع خویش به نحو احسن اجرا نکرده‌اند و از این امر غفلت ورزیده‌اند، ولی غربی‌ها اساس این قوانین را از اسلام گرفته و به آن‌ها عمل کرده‌اند…[2] ازاین‌رو ممالک آن‌ها پیشرفت کرده ولی کشورهای اسلامی از قافله علم عقب مانده‌اند… برای جلوگیری از نابودی کامل تمدن و شریعت اسلامی، راه‌حل این است که علمای اسلامی به فکر چاره افتند و بر اساس مقتضیات زمان مفاهیمی از نظریات غربی را که با دیانت مسلمانان منافاتی ندارد اخذ کنند و تغییراتی در نظام‌های حکومتی خود ایجاد کنند تا هم از هجوم مطلق تمدن غربی که مضر به حال کشور و آیین شیعه است جلوگیری کنند و هم جنبه‌های مثبت آن را که به صلاح کشور و مذهب است برای رفاه جامعه به کار گیرند…[3]»
خراسانی در نامه‌ای به محمدعلی‌شاه از او می‌خواهد در نشر و توسعه علوم و صنایع از ملل پیشرفته دیگر تأسی جوید و باعث ترقی و توسعه مملکت و بی‌نیازی مردم از بیگانگان شود: «در نشر و توسعه و صنایع جدید همت گمارید و بدانید که آنچه باعث ترقی و سعادت سایر ملل شده و آنان را به اوج عظمت رسانیده است همانا فرا گرفتن علوم و صنایع تازه بود… متأسفانه عقب‌ماندگی که اکنون مشاهده می‌شود و مملکت را تا بدین حد فقیر و مبتلا ساخته است، نتیجه بی‌توجهی گذشتگان به این امور بود و میل بی‌منطق آن‌ها به کالاهای خارجی باعث سرایت این مرض مزمن به سایر افراد مملکت شد و اینک هستی و تجدید حیات و نوسازی ایران به اجرای این امر مهم بستگی دارد.[4]»
آیت‌الله میرزا حسین نائینی از علمای طرازاول مشروطه نیز عامل ترقی مسلمانان در صدر اسلام را در عملکرد صحیح حاکمان در اجرای آزادی و مساوات عنوان می‌کند و معتقد است این اصلی است که اکنون کشورهای مسیحی آن را گرفته و به آن عمل می‌کنند، ازاین‌رو موجب پیشرفت کشور و تسلط بر کشورهای دیگر شده‌اند.
علمای شیعه به‌درستی بر ضرورت پیشرفت و رشد و ترقی کشور با اتکا به میراث فکری و فرهنگی ایرانیان تأکید داشتند و آن را موجب حفظ هویت اسلامی و استقلال کشور و ملت‌های مسلمان می‌دانستند، همان‌طور که پیشرفت اروپاییان نیز ازآن‌رو مسیر درستی پیمود و موجب برتری و تفوق صنعتی و تکنیکی آنان شد که به مبانی فکری و تحولات تاریخی همان کشورها متکی بود. بااین‌وجود، تسلط بر کشورهای صاحب منابع غنی یکی از ملزومات اصلی برای حفظ و استمرار پیشرفت غربیان بود و نفوذ بر این مناطق یکی از اهداف و برنامه‌های سیاست خارجی آنان به‌حساب می‌آمد. علی‌رغم تلاش‌هایی که از سوی علمای شیعه برای قرار دادن ایران در مسیر صحیح پیشرفت صورت گرفت، تحولات مشروطیت و نتیجه‌ای که به دنبال داشت و در نهایت روی کارآمدن رضاشاه پهلوی که خود را سردمدار پیشرفت ایران و مدرن‌سازی آن می‌دانست نتیجه‌ای جز ترقی ظاهری نداشت.
وضعیت آشفته اقتصادی و معیشت سخت مردم و حضور استعمارگران در ایران پس از جنگ جهانی اول و روی کار آمدن حکومتی وابسته -که یقیناً می‌بایست خواسته‌های آنان را جامه عمل بپوشاند- اقدامات و اصلاحات اين حکومت‌ها در جهت دشمني با اسلام و فرهنگ اسلامي و تلاش در جهت اشاعه فرهنگ غربي و اروپايي در ایران مجدداً روحانیون و علمای شیعه را به عرصه مبارزه برای عقب راندن استعمار و استبداد کشانید. تجددگرایی مبتنی بر مذهب‌زدایی از کشور که از سیاست‌های فرهنگی رضاشاه به‌حساب می‌آمد با مانع بزرگ و جدی ریشه‌دار بودن اندیشه‌های دینی مواجه بود. تغییر نمادهای دینی و مبارزه با سنت‌های ملی و رواج سکولاریسم، سیاست‌هایی بود که اساس اسلام را نشانه رفته بود و برخلاف استقلال ملی ایرانیان بود. آيت‌الله سید ابوالحسن اصفهاني به‌عنوان رهبر و مرجعيت شيعيان در اين دوران در مبارزه با اقدامات نوگرايانه رضاشاه نقش بسيار حساس و مهمی ايفا کرد و ضمن مبارزه با استعمار، در جهت حمايت از اسلام و فرهنگ اسلامي در جامعه ايراني و ديگر کشورهاي اسلامي تلاش کرد. سیاست‌ها و برنامه‌های نوسازی رضاشاه درعین‌حال که مبتنی بر اندیشه سکولاریستی و در ضدیت کامل با مبانی اسلامی بود بر تشبه ایرانیان به غربیان و تغییر ظاهری آنان نیز تأکید داشت و آن را از ملزومات تحقق پیشرفت می‌دانست. در مخالفت با کشف حجاب و استفاده از کلاه‌شاپو بود که مردم مشهد به رهبری و هدایت آیت‌الله سید حسین طباطبایی قمی و شیخ محمدتقی بهلول دست به اعتراض زدند. این سیاست در دوره پهلوی دوم نیز ادامه داشت و از بزرگ‌ترین علمای شیعه که در مقابل حکومت وابسته محمدرضاشاه ایستاد امام خمینی (ره) بود. امام خمینی (ره) که در رأس جریان روحانیت انقلابی قرار داشت ابتدا تلاش کرد شاه و دولت را در پایبندی به قانون اساسی و توجه به اصول اسلامی متذکر شود و در جریان لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی با ارسال تلگرامی به اسدالله علم، نخست‌وزیر نوشت: «در تعطیل طولانی مجلسین دیده می‌شود دولت اقداماتی را در نظر دارد که مخالف شرع مقدس و مباین صریح قانون اساسی است. مطمئن باشید تخلف از قوانین اسلام و قانون اساسی و قوانین موضوعه مجلس شورای ملی برای شخص جنابعالی و دولت ایجاد مسئولیت شدید در پیشگاه مقدس خداوند قادر قاهر و نزد ملت مسلمان و قانون خواهد کرد.» متعاقب آن در تاریخ 15 آبان 1341 نیز طی تلگرافی به شاه از او می‌خواهد: «… آقای علم را ملزم فرمایید از قانون اسلام و قانون اساسی تبعیت کند.»
امام خمینی (ره) پیشرفت کشور را مبتنی بر دانشگاهیان و روشنفکران مستقل می‌دانست و آنان را از تقلید کردن از غرب و اروپا برحذر می‌داشت و استقلال فکری و دوری از غرب‌زدگی را موجب حفظ هویت و عزت ملی می‌دانست و بر تکیه کردن و اعتماد داشتن به منابع و استعدادهای داخلی کشور تأکید داشت و متخصصان مستقل را مایه شرف ملی می‌دانست.
[1] علی ابوالحسنی (منذر)، دیده‌بان، بیدار، تهران: 1380، نشر عبرت، ص 52
[2] میرزا محمدحسین نائینی، تنبیه الامه و تنزیه المله، مقدمه و تحشیه محمود طالقانی، تهران، شرکت سهامی انتشارات، 1361.ص 1
[3] همان، صص صص 193-192
[4] مظفر نامدار، رهیافتی بر مبانی مکتب‌ها و جنبش‌های سیاسی شیعه در صدساله اخیر، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1376؛صص 193-192