مدرنیزاسیون غیرایرانی با ایران چه کرد؟!
نوگرایی، تجددگرایی یا مدرنیسم که در ادبیات فرهنگی-سیاسی ایران با عناوینی همچون ترقی، پیشرفت و توسعه نیز تا حدودی مرتبط و هم‌معنا است، به معنی گرایش فکری و رفتاری به پدیده‌های فرهنگی نو و پیشرفته‌تر و کنارگذاشتن برخی از سنت‌های قدیمی است. نوگرایی در واقع و بر اساس آنچه اهالی فرهنگ می‌گویند، فرایند گسترش خِردگرایی در جامعه و تحقق آن در بستر مدرنیته است. نوگرایی یا مدرنیسم، گستره‌ای از جنبش‌های فرهنگی را که ریشه در تغییرات جامعه غربی در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم دارد، توصیف می‌کند. این واژه مجموعه‌ای از جنبش‌های هنری، معماری، موسیقی، ادبیات و هنرهای کاربردی را که در این دورۀ زمانی رخ داده‌اند، دربر دارد. موج نوگرایی از اروپا آغاز شد و سپس به کشورهای دیگر رسید. در این نوشتار، درباره تاریخچه نوگرایی در ایران می‌خوانیم.
تجدد ایرانی ریشه در کدام خاک داشت؟
ایرانیان پس از شکست‌های سنگین از روسیه در دوره فتحعلی‌شاه، با دنیای تازه‌ای مواجه شدند؛ آن‌ها با نگاه به دگرگونی‌های مهم جهانی دریافتند میان ایران و جهان در زمینه‌های گوناگون فاصله‌ای بسیار پدیدار شده است؛ ازاین‌رو، کوشیدند در این گستره در صدد نوخواهی برآیند. علی بلوکباشی (اندیشمند و مردم‌شناس) در دایره‌المعارف بزرگ اسلامی در مدخل «تهران، ساختار اجتماعی»، اندیشه نوگرایی و تجدد را پدیده‌ای برمی‌شمرد که با شهر و شهرنشینی هم‌نشینی و همراهی داشته است؛ «شهرنشینی شمار بسیاری از مردم را در فضایی نه‌چندان گسترده گرد هم می‌آورد و زمینه را برای افزایش نابسامانی‌ها و آشوب‌های اجتماعی فراهم می‌کند. تجدد بر آن است که با به‌کاربردن حداقل نیرو، حداکثر نظارت و انتظام را تأمین کند.»