چگونه شکوفایی نیمه اول صفویه ایران به گلستان و ترکمانچای در عصر قاجار منتهی شد؟
بهزاد جامه‌بزرگ، دانش‌آموخته تاریخ از دانشگاه بهشتی
حدفاصل حمله مغول تا روی کار آمدن صفویان، سرزمین ایران چندین سده شاهد درگیری نیروهای مهاجم و قدرت‌های محلی بود که به علت فقدان قدرت غالب در این بین، هیچ‌وقت حکومت مرکزی قدرتمندی در ایران شکل نگرفت.
با ظهور صفویان و تاج‌گذاری شاه‌اسماعیل فصل جدیدی از تاریخ ایران آغاز شد. پس از چندین سده درگیری هسته‌های مرکزی قدرت که هیچ‌یک قادر به تشکیل حکومت مرکزی نبودند، اینک سرزمین ایران شاهد روی کار آمدن قدرتی بود که با سرکوب قدرت‌های محلی و مدعی، حکومتی متمرکز تشکیل داد که بر بسیاری از نقاط ایران قدیم مسلط بود.
حکومت صفویان از دو حیث حائز اهمیت بود: اول به جهت تحولاتی که در دوران این سلسله در درون ایران رخ داد و بسیاری از ساختارهای جامعه ایران اعم از سیاسی و مذهبی دچار تحول و دگرگونی شد؛ دوم از جهت هم‌زمانی آغاز کار صفویان در ایران، در غرب نیز شاهد به وقوع پیوستن تحولات و شکل‌گیری و ایجاد سامان جدیدی هستیم؛ نظم نوینی که در آینده نزدیک عرصه جهانی را تحت تأثیر خود قرار داد.
دوران سلطنت شاه‌اسماعیل با فراز و نشیب‌های فراوان ازجمله شکست تاریخی وی در چالدران همراه بود، شکستی که همچون تلنگری ایرانیان را به تأمل در باب ضرورت تغییر و تحول واداشت.
دوران سلطنت شاه‌عباس را می‌توان دوران اوج و اعتلا و شکوفایی حکومت صفویان در ایران دانست. شاه‌عباس اول با غلبه بر مخالفان داخلی و خارجی خود و کاهش نفوذ درباریان و قزلباش‌ها در اداره امور، قدرت خود را تثبیت کرد. غلبه وی بر ازبکان و عثمانی‌ها در چندین مرحله مبین اقتدار نظامی حکومت صفویان در دوران شاه‌عباس اول است. شکوفایی و اعتلای ایران در دوران سلطنت شاه‌عباس تنها محدود به حوزه سیاسی و نظامی نبود، بلکه تمام شئون جامعه در این دوره هماهنگ با یکدیگر گام در عرصه اوج و تعالی گذاشت. توجه شاه به رعیت و تأکید وی بر رفع احتیاجات ایشان، علاوه بر ایجاد پیوند مستحکم میان شاه و رعیت، رضایت خاطر عمومی رعیت از شاه را در پی داشت. پیترو دلاواله جهانگرد ایتالیایی تصویر جامعی از این شرایط ارائه می‌دهد:
«به‌طورکلی شاه‌عباس برای ملتش نه تنها یک پادشاه خوب، بلکه درعین‌حال پدر و سرپرست دل‌سوز و مهربانی است. وی نه تنها به رعایای خود زمین و حشم می‌بخشد، بلکه به هرکسی که نیاز باشد پول کافی می‌دهد تا احتیاجات خود را برطرف سازد. به کسانی که استطاعت داشته باشند قرض می‌دهد و به آنان که مستمند هستند بی‌عوض می‌بخشد. به علاوه، برای اتباع خود به خصوص آن‌ها که صمیمانه خدمت می‌کنند همسر پیدا می‌کند و وسایل لازم را برای تهیه مصنوعات در اختیارشان می‌گذارد و آنان را به آموختن هنری که به کارشان آید تشویق می‌کند؛ و در حقیقت هیچ پدری نسبت به افراد خانواده خود که تعداد آن‌ها از چهار الی شش نفر متجاوز نیست، مثل این پادشاه نسبت به اتباع خود که هزاران هزار بلکه میلیون‌ها نفر هستند چنین با مهربانی رفتار نمی‌کند.[1]»
با سپری شدن دوران شاه‌عباس، عصر زرین فرمانرایی صفویان نیز به سر آمد؛ ازاین‌پس دوران سلطنت شاهان صفوی تا دوران واپسین شاه این خاندان یعنی شاه‌سلطان‌حسین بستری برای افول هرچه بیشتر جامعه ایران در تمام شئون فراهم می‌آید. به‌عبارت‌دیگر، همان‌طور که با روی کار آمدن شاه‌عباس شرایط برای جهش همه‌جانبه جامعه فراهم شده بود، با پایان دوران سلطنت وی مقطع شکوفایی و اوج صفویان در ایران به سراشیب سقوط وارد می‌شود.
ضعف و فترت پس از شاه‌عباس اول در دوران شاه‌سلطان‌حسین به اوج خود رسید. به گفته کروسینسکی کشیش لهستانی حاضر در ایران، «[شاه سلطان‌حسین] شاهی بود که بیشتر از آنکه فرمان براند، فرمان می‌برد؛ بیشتر از آن ساده‌لوح بود که بتواند سرشت توطئه‌های کسانی را که در اطراف او بودند، بشناسد و ضعیف‌تر از آن بود که اگر از توطئه‌ای آگاه می‌شد، بتواند از خود دفاع کند.[2]»
ویژگی‌های شخصیتی شاه‌سلطان‌حسین تا حد زیادی با جایگاه شاهانه وی در تعارض بود، به‌طوری‌که در زمان وی خواجه‌سرایانی که مردم به دیده تمسخر به آن‌ها می‌نگریستند عنان همه امور را در دست گرفتند و به اعطاکنندگان مناصب و عطایا و صاحبان قدرت مطلق تبدیل شدند.[3]
نابسامانی حکومت و جامعه در ایران در حالی به وقوع می‌پیوست که در اروپا شرایط جدیدی در حال شکل‌گیری بود. دولت‌های اروپایی معاصر با صفویه در پی دستیابی به صنایع جدید نظامی نسبت به دوران قبل بسیار قدرتمندتر شده بودند. افزایش قدرت نظامی و نیاز به تأمین منابع اولیه صنایع جدید عواملی بود که توجه اروپاییان را معطوف به خارج از مرزهای اروپا می‌کرد؛ ازاین‌رو تلاش‌ها جهت برقراری ارتباط و گسترش روابط با مناطق دیگر ازجمله ایران در این دوران آغاز می‌شود، روابطی که جنس متفاوتی نسبت به قبل داشت و در دهه‌های آینده ایران را به‌شدت تحت تأثیر خود قرار داد.
با حمله افغان‌ها و سقوط اصفهان کار حکومت صفویه در ایران پایان یافت. از این زمان تا به حکومت رسیدن نادرشاه افشار، جامعه ایران چیزی جز کشتار و غارت هرج‌ومرج را مشاهده نکرد.
«یأس تمام به حال خاص و عام راه یافته، روزبه‌روز قوت، ضعف و ضعف، قوت پذیرفته. آتش غلا و نایره بلا بالا گرفت به حدی که مردم برای اکل میته می‌مردند و بزرگان در اسواق و محلات، اطفال خردسال را دزدیده، ذبح کرده، می‌خوردند. دل‌ها برای گندم چون سینه گندم چاک و طایر جان‌ها در غم دانه گرفتار دام. نانوا می‌گفت و جان می‌داد… برای گرده‌نانی درون‌ها چون تنور به آتش حسرت می‌تافت و چشم مردم قرصی برای نهادی سوای پنجه‌کش خورشید نمی‌یافت، از شورچشمی زمانه عهدی شد که شیرین‌دهنان به یاد شکر لب خویش می‌مکیدند…[4]»
فترت و تباهی ناشی از تسلط کوتاه‌مدت افغان‌ها بر ایران منجر به پریشانی اوضاع و برهم خوردن تمرکز قدرت شده بود. به قدرت رسیدن نادر، اقدامات وی دایر بر حذف و سرکوب قدرت‌های محلی و عقب راندن دشمن خارجی را در پی داشت. نادر توانست با بیرون راندن ترک‌ها و روس‌ها از سراسر ایران و سرکوب کردن شورش‌های داخلی افغان‌های غلزایی و ابدالی و استرآباد آرامش و امنیت را به مردم مملکت خود بازگرداند.[5] به‌این‌ترتیب، حکومت ایران پس از گذراندن وقفه‌ای کوتاه بار دیگر تحت لوای حاکمی مقتدر تمرکز یافت و سرزمین ایران از چندپارگی و انشقاق در امان ماند و وحدت سرزمین ایران مجدداً متحقق شد؛ و به تعبیر مینورسکی، «مرز و بوم ایران از دشمن رهایی یافت.[6]»
نابسامانی اواخر دوره شاه‌سلطان‌حسین و ویرانی ناشی از یورش و غارت افغان‌ها و نبردهای پی‌درپی نادر در راستای غلبه بر نواحی ایران، بی‌توجهی به مقولات سیاسی و اقتصادی و اجتماعی را در پی داشت؛ لذا این شئون جامعه در این دوران به‌شدت مغفول واقع شده و نیازمند توجه و بازسازی اساسی بود. اما نادر که با جنگاوری و لشکرکشی بیش از سایر وجوه و آداب فرمانروایی انس داشت، به جای تثبیت موقعیت و حکومت نوپای خود و توجه به مسائل بنیادین و زیربنایی جامعه، راه لشکرکشی به سمت هند را در پیش گرفت -فارغ از توجه به اقدامات وی در هندوستان- و تدبیری در جهت بازسازی سرزمین خود اتخاذ نکرد و هرگز نیز فرصت اندیشیدن به این مسئله را نیافت.
سلطنت نادر بر ایران گرچه منجر به تمرکز قدرت در دست یک نفر شد و ایران را از چندپارگی رهایی بخشید، لیکن دردی را از جامعه ازهم‌گسیخته ایران درمان نکرد و اوضاع ایران را مستعد آشوب و شکنندگی در دوران پس از خود کرد. این در حالی بود که اروپا با عبور از سده‌های میانه رفته‌رفته جایگاه محوری در مناسبات جهانی پیدا می‌کرد. قدرت روزافزون دول اروپایی از چندی پیش توجه آن‌ها را به منطقی که می‌توانست نیازهای اولیه صنایعشان را تأمین کند معطوف کرده بود و توان بالای نظامی ایشان در بر و بحر نیز این قدرت را به ایشان می‌داد که در هر نقطه‌ای از کره خاکی نیرو پیاده کنند.
سه دهه حکومت کریمخان در ایران می‌توانست مرهمی بر زخم‌های اوضاع بحرانی ایران باشد و تا حد زیادی موجبات تسکین آلام و رنج‌های ناشی از چندین سال نابسامانی حاکم بر ایران را فراهم آورد، اما وخامت اوضاع ایران شدیدتر از آن بود که بتوان به پشتوانه یک مقطع سی‌ساله تحول و دگرگونی اساسی در مملکت ایجاد کرد و از شدت سراشیبی تند تباهی و زوال همه‌جانبه ایران کاست؛ کمااینکه اوضاع پس از مرگ کریمخان به همان اوضاع پیش از حکومت وی بازگشت.
«هنوز جسد بی‌جان آن فرمانفرمای مغفور مرحوم در فراش نهاده و به خاک نسپرده که از اقربا و خویشانش یعنی از طایفه زند بلکه از عزت و دولت بریده پیوند، قریب به پنجاه نفر پهلوانان شمشیرزنِ خنجرگذارِ شیرگیر… و هریک داعیه پادشاهی داشتند… با خدم خود به آلات حرب آراسته و به اسباب جدال پیراسته، از خانه‌های خود بیرون آمدند، بالاتفاق به طمع مال و منال در ارگ پادشاهی که خزانه زر و سیم و جواهر و انبار امتعه و اقمشه در آن بود… هجوم آوردند و دروازه ارگ را بستند.[7]»
دوران حکومت قاجاریه در ایران یکی از دوره‌های بسیار پراهمیت تاریخ ایران است. اهمیت مذکور نه به صرف نوع اقدامات و حکومت شاهان قاجار در ایران، بلکه اولاً به سبب ظهور نظامی جدید در غرب که مبین شکل‌گیری تحولات اساسی در مناسبات جهانی و برهم خوردن نظم قدیم و ثانیاً به علت تأثیرپذیری تاریخ ایران از شرایط جهانی است؛ به‌عبارت‌دیگر، تحولات تاریخ ایران در این دوره تابعی از تحولات جهانی و شرایط جدید شکل‌گرفته در آن است. به قدرت رسیدن قاجارها پس از حمله مغولان و تفوق سیاسی ایلات، تکرار یک جریان مشخص در تاریخ سیاسی ایران بود.[8] نحوه اداره کشور و رویکرد ایشان به مسائل جامعه تفاوتی نکرده بود و بینش ایشان به جامعه در همان چارچوب نظم‌های حکومتگر پیشین در ایران قرار می‌گیرد. اما تحولات شکل‌گرفته در خارج از مرزهای ایران نحوه مناسبات داخلی و خارجی سده‌های گذشته را برنمی‌تابید و درانداختن طرحی نو جهت برون‌رفت از انفعال در دوران جدید را می‌طلبید. این در حالی بود که با روی کار آمدن قاجارها اوضاع جامعه در شئون متفاوت خود تداوم همان شرایط گذشته بود و نظام قدیم همچنان بر وجوه مختلف جامعه مستولی بود.
در دوران آغازین عصر قاجاریه «اولیویه» پزشک فرانسوی و عضو دایرکتوار این کشور در سفرنامه خود به ایران که حاصل ملاقات‌های وی با رجال سیاسی و برقراری ارتباط با بدنه جامعه ایران و مردم عادی در دوران آقامحمدخان و ابتدای کار فتحعلی‌خان قاجار است، به فقرات قابل تأملی در خصوص اوضاع سیاسی و اجتماعی و اقتصادی ایران در نخستین سال‌های حکومت قاجارها اشاره می‌کند. اولیویه به‌واسطه حضور در قلب اروپا به‌خوبی با دستاوردهای نظامی و ادوات جنگی دول غربی آشنا بود و به‌خوبی اهمیت قشون و قوای نظامی را در مناسبات جدید می‌دانست. وی زمانی که آقامحمدخان با دستگیری و آزار اتباع روسی در انزلی، باکو و دربند سودای لشکرکشی و نبرد با روسیه را در سر می‌پروراند، وی و قشونش را چنین ارزیابی می‌کند:
«آغامحمدشاه نه بهادری بود شجاع و نه سرداری عالم به فنون حرب؛ و بیش از هشتادهزار نفر لشکر با استعداد حرب نداشت. مداخل مملکتی وی به قدری نبود که بتواند بیشتر از هفت، هشت ماه مخارج لشکریان را بدهد و به جهت این کار ناچار بود که قشون را به غارت و یغما تطمیع کرده و به تصرف اموال دشمنان مغلوب و نهب بلادی که مفتوح خواهند کرد وعده دهد تا بلکه به‌زور و چالاکی کاری از پیش ببرند. قشون وی را اسلحه بسیار بد بود، به‌هیچ‌وجه از قواعد جنگ سررشته نداشتند. شبهه‌ای نداشتیم که در اولین ملاقات از دولت روس شکست خواهند خورد.[9]»
برخورداری از افراد ثابت و ابزار و ادوات و تجهیزات مدرن مؤلفه‌های اساسی یک ارتش مقتدر در آن روزگار را تشکیل می‌داد که اولیویه قشون آقامحمدخان را فاقد این مؤلفه‌های مهم می‌بیند، ضمن اینکه عدم برخورداری از فرماندهی مناسب و اکتفا به غارت به‌عنوان تاکتیک جنگی نقاط ضعفی است که شکست ایران از روسیه را محتمل می‌کند.
«در زمان صلح، ایران قشونی ندارد، به هنگام جنگ نیز همیشه در فصل زمستان طبقات لشکری مرخصی هستند… اسلحه ایرانیان تیر، کمان، نیزه، شمشیر و خنجر و غیره، از اسلحه قدیمی است.[10]»
علاوه بر کاستی‌های قوای بری که اولیویه به آن‌ها اشاره می‌کند، قوای بحریه ایران در این دوره دچار تنزل و پسرفت شده است و همان چند سفینه‌ای که در جنوب و شمال برای تجارت و حفظ امنیت آب‌های ایران به کار می‌رفت اینک دیگر وجود نداشت.
«ایران را قوه بحریه نباشد، در زمان گذشته در خلیج فارس برای ضبط اعراب داشتند و با آن با مسقط، سورات و هندوستان تجارت می‌کردند. همچنان چند سفینه در بحر خزر داشتند که برای ضبط ترکمان و ازبک از طرف شرق و ضبط لزگیان از جهت غرب به کار می‌بردند، اما اکنون از آن‌ها هیچ‌چیزی باقی نمانده است. اما درهرحال از برای ایرانیان بسیار لازم است که در مقابل روس در دریای خزر، کشتی به قدر کفایت داشته باشند.[11]»
ضعف و ناتوانی موجود در قوای نظامی ایران و اداره شدن آن در چارچوب ملزومات نظام قدیم امری نبود که فهم آن نیاز به تفحص عمیق داشته باشد، ولی بااین‌حال، شاه و صدراعظم قاجار قشون ایران را برتر از قشون عثمانی و روسیه می‌دانند و با صراحت بر غلبه قشون ایران بر همسایه شمالی ایران در صورت ایجاد درگیری خاصه بر سر مسئله گرجستان اذعان دارند.
اولیویه که از تحولات شکل‌گرفته در روسیه و اقدامات این کشور در باب نوسازی جامعه خود به‌خوبی آگاه است، توهم چیرگی قشون ایران بر ارتش مترقی و نوسازی‌شده این کشور را این‌گونه ریشه‌یابی می‌کند: «این به‌واسطه این است که در ایام نادرشاه نتایج ضعیفه از آن‌ها با دولت روس حاصل نشده و نمی‌دانند که از آن تاریخ تاکنون چقدر تفاوت در میان این دو ملت پیدا شده است.[12]»
علاوه بر ساختار سیاسی و نظامی که در این زمان همچنان در چارچوب نظام قدیم سیر می‌کردند، کُمیت سایر شئون جامعه نیز لنگ بود و ناکارآمدی و رکود در آن به‌وضوح مشاهده می‌شد. علوم در ایران به فقه و اصول و اخلاق و ریاضیات و طب و نجوم محصور می‌شد[13] و صنایع نیز به سبب پس‌ماندگی علوم مانند صنایع فرنگستان ترقی نکرده بود،[14]هرچند که صنایع قدیم نیز رونق خود را از دست داده بود.
به سبب عدم به کار بستن تدابیر مناسب جهت آبیاری، اراضی کشاورزی به بیابان‌های لم‌یزرع مبدل شده بود و هر آن امکان کمبود غله و بروز قحطی متصور بود.[15]
ضعف و فترت مستولی بر شئون مختلف جامعه ایران که به روال سابق اداره می‌شد و در بسیاری از زمینه‌ها نسبت به قبل دچار تنزل شده بود و همچنین جهل مرکب ایرانیان نسبت به تحولات شکل‌گرفته در غرب، جامعه ایرانِ در آستانه مواجهه با تمدن جدید غرب را به‌شدت در موضع ضعف و انفعال قرار می‌داد؛ مسئله‌ای که با شکست در دو دوره جنگ‌های ایران و روس و تحمیل دو قرارداد ننگین گلستان و ترکمانچای به بدترین وجه ممکن ضربه خود را بر پیکره تاریخ معاصر ایران وارد ساخت.
با پایان یافتن دوره اول جنگ‌های ایران و روس، دوره‌ای سخت و حساس از تاریخ ایران که دربرگیرنده نخستین مواجهات ایرانیان با وجه قهری تمدن جدید غرب بود سپری می‌شود. در این دوره ایرانیان به‌واسطه ناکارآمدی تدابیر و ابزارهای شکل‌گرفته در چارچوب قدیم جامعه ایران در برخورد و مقابله با بسط شرایط جدید و جلوه‌های قهری ناشی از این شرایط ناکام ماندند. معلول چنین اوضاعی، استیصال و انفعال ایرانیان در برابر شرایط نوظهور و قدرت‌های متولدشده درون آن بود که معاهدات و قراردادهای منعقدشده در این دوره میان ایران و دول روس، انگلستان و فرانسه دلیل روشنی جهت فهم شرایط نابرابر حاکم میان ایران و دول اروپایی در مناسبات و تعاملات سیاسی خود در این دوره است.
وارد آمدن ضربات متعدد بر پیکره جامعه ایران از طریق مواجهه با وجه قهری تمدن جدید اروپایی اگرچه نشانگر ضعف و ناتوانی ایران در برابر قدرت‌های غربی بود و سرخوردگی ایشان را از این بابت در پی داشت، ولی می‌توانست همچون تلنگری باعث برون‌رفت ایرانیان از جهل مرکب به جهل بسیط نسبت به تمدن غرب و همین‌طور خودآگاهی نسبت به وضع تاریخی خود و اندیشیدن تمهیداتی برای برون‌رفت از شرایط موجود شود.
برخورد ایرانیان با تمدن جدید اروپایی، همچون بسیاری از ممالک دیگر با استعمار و وجه قهری تمدن غرب بود و به تبع آن نخستین برخوردها و آشنایی‌های ایرانیان با این تمدن از همین مجرا و ملزومات آن صورت گرفت.
برخوردهای نظامی ایران و روسیه در دوره فتحعلی‌شاه قاجار و وارد آمدن ضربات سنگین از این طریق بر پیکره حاکمیت ایران، ضعف و ناتوانی ایرانیان را در این مقطع در مقابل اروپاییان خاصه در حوزه نظامی هویدا می‌کرد. از طرفی برخوردهای ایرانیان با نمایندگان دولت‌های فرانسه و انگلستان در ایران و آشنایی با قدرت نظامی و جنگی ایشان از طریق هیئت‌های نظامی این دو دولت در ایران و اخبار واصله از نبردهای ایشان در اروپا بر آگاهی‌های ایرانیان نسبت به قدرت نظامی دولت‌های اروپایی و عقب‌ماندگی ایشان در این راستا می‌افزود.
با پیش رفتن نبرد دو دولت تفاوت‌های قشون ایران و روس و ناکارآمدی قشون ایران در برابر قوای روس‌ها بیش از پیش برای عباس‌میرزا هویدا می‌شد، به‌طوری‌که صدر تلاش‌های قشون ایران در ذیل تهاجمات قوای روس بی‌اثر می‌ماند؛ ازاین‌رو عباس‌میرزا چرایی این تفاوت‌ها و فاصله ایجادشده میان قدرت نظامی دول اروپایی و مشرق‌زمین را از ژوبر می‌پرسد: «چه قدرتی است که به شما برتری و مزیتی را که نسبت به ما دارید عطا می‌کند؟ علت ترقی روزافزون و ضعف مداوم ما چیست؟ شما فنون حکومت کردن، پیروز شدن و استفاده کردن از کلیه قوا و استعدادهای بشری را به‌خوبی می‌دانید، حال آنکه ما -چنین می‌نماید- در جهل غوطه‌وریم، در بی‌خبری و غفلت نشو نما می‌کنیم و هرگز به آینده نمی‌اندیشیم. آیا مشرق‌زمین از لحاظ جمعیت، حاصلخیزی، ثروت کمتر از اروپا است؟ و آیا اشعه خورشید که قبل از رسیدن به شما بر ما می‌تابد تأثیرات مفیدشان روی سر ما کمتر است؟ و یا آنکه در درگاه قادر متعال که مراحمش بر بسیط زمین گسترده است شما مقرب‌تر از ما هستید؟ من که نمی‌توانم چنین امری را قبول کنم. اجنبی حرف بزن، با من بازگوی که برای بیدار کردن ایرانیان از خواب غفلت چه باید کرد؟ آیا مانند تزار روسیه که تاج و تخت خود را ترک گفته، به بازدید شهر‌های شما آمد، من هم باید ایران و تمام این دستگاه قدرت را ترک کنم یا آنکه باید دست به دامان حکیمی مدبر و عاقل زده از وی بخواهم تا آنچه را برای مملکت‌داری لازم است به من بیاموزد؟[16]»
شکل‌گیری نیازهای جدید ایرانیان در حوزه نظامی با توجه به ضعف قشون ایران در برابر روس‌ها و ناکارآمدی قواعد قدیم حاکم بر قشون ایران و وارد آمدن ضربات متعدد بر ایرانیان از این طریق و از سوی دیگر جاذبه‌های قدرت ناشی از به‌کارگیری تکنیک‌های جدید در نزد دول اروپایی که در قالب فنون و صنایع متجلی می‌شد، ایرانیان را نسبت به اخذ فنون و صنایع رایج در غرب ترغیب می‌کرد. شوق و نیاز ایرانیان به محصولات تمدن جدید غرب که در نتیجه مواجهه ایرانیان با غرب ایجاد شده بود، اقدام حاکمان و دولتمردان جامعه ایران را به‌منظور پر کردن فاصله میان جامعه خود و دول اروپایی را در پی داشت؛ اقداماتی که در نیمه دوم حکومت قاجاریه با روی کارآمدن منورالفکران عصر قاجار و با پرداختن به ایده پیشرفت از سوی ایشان و با طرح مسائلی فراتر از مباحث نظامی و سیاسی پیگیری شد.
پی‌نوشت‌ها:
[1] پیترو دلاواله، سفرنامه پیترو دلاواله، شعاع‌الدین شفا، تهران: علمی و فرهنگی، 1384، ص 140
[2] جواد طباطبایی، سقوط اصفهان به روایت کروسینسکی، تهران: نگاه معاصر، 1384، ص 21
[3] همان، ص 23
[4] محمدخلیل مرعشی، مجمع التواریخ، صص 58-57، به نقل از دیباچه‌ای بر انحطاط ایران، ص 86
[5] رضا شعبانی، تاریخ اجتماعی ایران در عصر افشاریه، تهران: نوین، 1369، ج 1، ص 85
[6]ولادیمیر مینورسکی، تاریخچه نادرشاه، رشید یاسمنی، تهران: امیرکبیر، 2536، ص 11
[7] محمدهاشم آصف، رستم التواریخ، محمد مشیری، تهران: امیر کبیر، 1384، ص 624
[8] محمد علی اکبری، چالش‌های عصر مدرن در ایران عهد قاجار، تهران: روزنامه ایران، 1383، ص 13
[9] جی.بی اولیویه، سفرنامه اولیویه، محمد طاهر میرزا، به تصحیح غلامرضا ورهرام، تهران: اطلاعات، 1371، صص 95-94
[10] همان، صص 189-188
[11] همان، ص 190
[12] همان، ص 100
[13] همان، ص 168
[14] همان، ص 170
[15] همان، ص 175
[16] پ.ام ژوبر، مسافرت به ارمنستان، محمود مصاحب، تبریز: کتابفروشی چهر، 1347، صص 217-216