توسعه، همانند همه ایدئولوژیها، نوید آن را میدهد که پاسخی جامع و نهایی به همه مسائل جامعه میدهد. آیا واقعا این چنین است؟
ویلیام ایسترلی
مترجم: محمد غفاری
شبح ایدئولوژیک تیره‌ای در حال تسخیر جهان است. این ایدئولوژی همان‌قدر مهلک است که ایدئولوژیهای ازرمق‌افتاده سده قبل یعنی کمونیسم، فاشیسم و سوسیالیسم؛ ایدئولوژیهایی که به طرز فاجعهباری شکست خوردند. این ایدئولوژی خوراک برخی از خطرناکترین جریانهای عصر ما را فراهم میآورد. منظورم ایدئولوژی توسعهگرایی است که عمر آن به نیم‌سده میرسد و در حال اوج گرفتن است.
توسعه، همانند همه ایدئولوژیها، نوید آن را میدهد که پاسخی جامع و نهایی به همه مسائل جامعه میدهد، از فقر و بیسوادی گرفته تا خشونت و حکومتهای استبدادی. مشخصه مشترک آن با همه ایدئولوژیهای دیگر در این است که میگوید تنها یک پاسخ صحیح وجود دارد و چندان تاب مخالفت با خود را ندارد. ایدئولوژی توسعه این پاسخ منحصربهفرد برای همگان را از نظریهای کلی استنتاج میکند که میخواهد در مورد همه‌کس و در هر جایی به کار بسته شود. لازم نیست تا بازیگران محلی را که هزینهها و منافع توسعه متوجه آن‌هاست در این فرایند شرکت دهیم. توسعه حتی نیروی فکری خودش را دارد که متشکل از متخصصان صندوق بینالملل پول، بانک جهانی و سازمان ملل متحد است.
قدرت توسعهگرایی یأسآور است، زیرا شکست همه ایدئولوژیهای پیشین میتوانست زمینه را برای آنچه که مخالف ایدئولوژی است فراهم کند؛ یعنی آزادی افراد و جوامع برای انتخاب سرنوشت خویش. بااین‌همه، از زمان سقوط کمونیسم به بعد، علی‌رغم تصور عمومی، غرب بدجوری قافیه را باخته است، آن هم با نتایجی فاجعهبار. ایدئولوژی توسعه جرقۀ نوعی ضد واکنش خطرناک است. معلوم شد که «یگانه جواب صحیح» در ایدئولوژی توسعه همان «بازارهای آزاد» است و این برای جهان فقیر به معنای تن دادن به هر چیزی بود که صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی از شما میخواهند که انجام دهید. اما واکنش به این ایدئولوژی در آفریقا، آسیای مرکزی، آمریکای لاتین، خاورمیانه و روسیه نبرد علیه بازارهای آزاد بوده است؛ بنابراین، یکی از بهترین ایدههای اقتصادی عصر ما، یعنی ایده خلاقانه بازارهای آزاد، به یکی از بدترین شیوههای ممکن ارائه شد، بهگونهای که بیگانگانی که خود دولتها انتخاب نکردهاند آموزههایی سفت‌وسخت را بر کسانی تحمیل کردند که نوعی بیمیلی بیگانههراسانه نسبت به آن داشتند.
بازگشت به عقب چنان شدید بوده است که دیگر ایدئولوژیهای شکست وارثان جدیدی در این مناطق به دست میآورند؛ برای نمونه، در نیکاراگوئه تعدیلات ساختاری صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی چنان آشکارا به شکست انجامیدند که رژیم مفلوک ساندینیستا در دهه 1980 اکنون در مقایسه با آن رژیمی خوب به نظر میرسد. رهبران آن (دانیل اورتگا) دوباره به قدرت رسیده‌اند. اقدامات صندوق بین‌المللی پول در طی بحران مالی آرژانتین در 2001 یک دهه بعدتر در حضور هوگو چاوز رهبر غیرلیبرال ونزوئلا در بوینس آیرس بازتاب یافت که با آغوش باز پذیرفته شد. فرامین سختگیرانه بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول در بولیوی بستری را فراهم کرد که از آن رهبر نوسوسیالیست این کشور، یعنی اوو موارلس سر برآورد. بازدهی ناامیدکننده هشت وامی که برای تعدیلات ساختاری در کنار هشت میلیارد دلار کمک خارجی که در دهه 1980 و 1990 به زیمباوه داده شد به روبرت موگابه کمک کرد تا ضد حمله وحشیانه‌ای را به مردمسالاری انجام دهد. اعمال «شوک‌درمانی» مورد نظر صندوق بین‌المللی پول (بانک جهانی) جفری ساکس در مورد اتحاد جماهیر شوروی، نوستالژیایی پایدار برای کمونیسم را به وجود آورده است. در خاورمیانه، 154 میلیارد دلار کمک خارجی بین سالهای 1980 و 2001، چهل‌وپنج وام برای تعدیل ساختاری و مشاورههای «تخصصی» منجر به رشد صفر سرانه تولید ناخالص داخلی شد و زمینهساز پرورش بنیادگرایی گردید.
این جریان علیه «جهانیسازی از بالا» در هر گوشهای از جهان گسترش یافته است. این جریان اکنون خطر آن را ایجاد میکند که باعث نابودی گامهای معقول و میانهروانه به‌سوی جابه‌جایی آزاد کالاها، افکار، سرمایه و مردمان گردد.
پولیت بوروی توسعه
ایدئولوژی توسعه نه تنها درباره داشتن متخصصانی است که بازار آزادِ شما را برایتان طراحی میکند، بلکه درباره داشتن متخصصانی است که برنامهای جامع و فنی طراحی میکنند که تمامی مشکلات مردمان فقیر را حل میکنند. این متخصصان فقر را مسئلهای مطلقاً فنی میبینند که از طریق مهندسی و علوم طبیعی حل میشود و از علوم اجتماعی شلخته و بینظمی مثل اقتصاد، علوم سیاسی و جامعهشناسی غفلت میکند.
ساکس، اقتصاددان سرشناس دانشگاه کلمبیا، یکی از مهمترین مروجان این ایدئولوژی است. وی اکنون نظریههای شوک‌درمانی یک‌شبه خویش را که شکست مفتضحانهای در روسیه داشتند در قالب کاهش یک‌شبه فقر جهانی بازسازی میکند. ساکس گفته است که «مسائل آفریقا… را میتوان با فناوریهای عملی و اثباتشده حل کرد». برنامه خود او آینه تمامنمای صدها مداخله متخصصان برای حل تمامی مسائل جدید فقرا است؛ از کود سبز گرفته تا آموزش شیردهی به نوزادان، از دوچرخهها گرفته تا سامانههای انرژی خورشیدی، لباسهای فرم مدارس برای یتیمان ایدزی و آسیابهای بادی. نیازی به اشاره به دیگر مداخلات حیاتی متخصصان توسعه نظیر «مشاوره و خدمات اطلاعاتی برای انسانها به‌منظور توجه به نیازهای بهداشتی تناسلیشان» نیست. ساکس میگوید همه این‌ها «توسط تیم متحد و مؤثر کشورهای عضو سازمان ملل» انجام خواهد گرفت که «به طور یک‌جا فعالیتهای سازمان ملل، بنگاههای تخصصی، صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی را هماهنگ میکند».
بنابراین، دغدغه پسندیده کشورهای ثروتمند در مورد تراژدیهای حاصل از فقر جهانی در جهت فربهسازی بوروکراسی کمکرسانی بین‌المللی، یعنی کشیشان خودخوانده «توسعه»، هدایت میشود. مانند دیگر ایدئولوژیها، این نوع تفکر اهدافی جمعی نظیر کاهش فقر ملی، رشد اقتصادی ملی و اهداف جهانی توسعه هزاره را بر آرمانهای فردی ترجیح میدهد. بوروکراتهایی که چارچوبهای کاهش فقر را تدوین میکنند افرادی را که به طور واقعی، مثلاً از طریق ایجاد کسب‌وکار به کاهش فقر کمک میکنند از رده خارج میکنند. درست همانند مارکسیستها که هوادار انقلاب جهانی و بینالملل سوسیالیستی بودند، ایدئولوژی توسعه بر اهداف جهانی در مقابل خودمختاری جوامع برای انتخاب راه خویش تأکید میکند. این ایدئولوژی انتزاعات عقیدتی نظیر «سیاستهای بازارمحورانه»، «فضای خوب برای سرمایهگذاری» و «جهانیسازی طرف‌دار فقرا» را بر آزادی افراد ترجیح میدهد.
ایدئولوژی توسعه همچنین نکته مشترک دیگری با مارکسیستها دارد: این ایدئولوژی دلش میخواهد که علمی باشد. مسئله دستیابی به یگانه راه‌حل صحیح برای فقر همچون مسئلهای علمی تلقی میشود که باید متخصصان آن را حل کنند. آن‌ها همواره مطمئن هستند که پاسخ را میدانند و با تفرعن هرگونه دیدگاه مخالف را رد میکنند و سپس بعدها پاسخ خود را تغییر میدهند. در روانکاوی به این مسئله اختلال شخصیت مرزی میگویند. از نظر متخصصان توسعه این پاسخ شیوهای برای زندگی است. نخستین پاسخ آن‌ها سرمایهگذاری با کمک مالی و صنعتیسازی در کشورهای فقیر بود، پاسخ بعدی اصلاح سیاستهای دولتی بازارمحور بود و پاسخ بعدی رفع مسائل نهادی نظیر فساد و سپس جهانیسازی و پس از آن راهبرد کاهش فقر برای تحقق اهداف توسعه هزاره بود.
یکی از دلایل اینکه پاسخهای مزبور مرتباً تغییر میکنند این است که در واقعیت کشورهای با رشد بالا از مجموعه فوق‌العاده متنوعی از مسیرهای مختلف به‌سوی توسعه تبعیت میکنند و کشورهای با نرخ رشد بالا به طور مداوم از دههای به دهه دیگر تفاوت مییابند. آیا میتوان تفاوتی بیشتر از عاملان توسعه اقتصادی در چین و شیلی، بوتسوانا و سنگاپور، تایوان و ترکیه، یا هنگ‌کنگ و ویتنام یافت؟ تکلیف بسیاری از کشورهایی که کوشیدند تا از این ستارههای در حال طلوع تقلید کنند و شکست خوردند چه میشود؟ ستارگان سابقی که اکنون دوران سختی را میگذرانند چه؟ یعنی کشورهایی نظیر ساحل عاج که یکی از سریعترین کشورهای درحال‌توسعه در دهه 1960 و 1970 بود و اکنون در یک جنگی داخلی فرو رفته است. تکلیف مکزیک چه میشود؟ کشوری که رشد سریعی تا سال 1980 داشت و از آن زمان علی‌رغم استقبال از اصلاحات متخصصان رشد آهسته داشته است.
متخصصان حاضر در پولیت بوروی توسعه به خودشان زحمت نمیدهند تا به چنان پرسشهایی بپردازند. تمامی پاسخهای پیشین درست بودند؛ این پاسخها تنها از یک «شرط ضروری» دیگر غفلت میورزیدند که متخصصان به‌تازگی به فهرست خویش افزودهاند. ایدئولوژی توسعه، همانند تمامی ایدئولوژیها، به هم متصلبتر از آن است که پیشبینی کند در جهان آشفته واقعی چه چیزی جواب خواهد داد و هم به اندازه کافی انعطافپذیر هست که تا ابد از ابطال توسط رخدادهای جهان واقعی بگریزد. کلیسای اعظم توسعه، یعنی بانک جهانی، تضمین کرده است که گفتن سخنانی نظیر آنچه در ادامه میآید هرگز اشتباه نیست: «بسته به شرایط نهادی کشور و راهبردهای در حال اجرای رشد، سیاستهای متفاوت میتوانند نتایج یک‌سانی به بار آورند و سیاست یک‌سان میتواند نتایج متفاوتی به بار آورد.» البته شما هنوز به متخصصانی نیاز دارید تا شرایط و راهبردها را تشخیص دهند.
مقاومت بیهوده است
بااین‌حال، آنچه شاید ریاکارانهتر باشد، نظریه سادهانگارانه اجتنابناپذیری تاریخی در ایدئولوژی توسعه است. متخصصان به ما میگویند جوامع فقیر فقط فقیر نیستند، آن‌ها «در حال توسعه هستند» تا به مرحله نهایی تاریخ یا همان «توسعه» برسند که در آن فقر به‌زودی به پایان میرسد. در این نوع نگارش تاریخ، پایان گرسنگی، جباریت و جنگ چنان به درون تاریخ پرتاب میشوند که یک دستگاه توستر به درون یک آگهی تبلیغاتی ویدیویی. متخصصان ایدئولوژی توسعه همه جوامع را به‌صورت تکراستا و بر اساس درآمد سرانه مورد قضاوت قرار میدهند و در آن کشورهای برتر به کشورهای فروتر تصویر آینده خودشان را نشان میدهند؛ و متخصصان هرکسی را که در برابر تصور اجتنابناپذیری مسیر به‌سوی توسعه مقاومت میکنند به باد ناسزا میگیرند.
یکی از توسعهگرایان پیش‌گام حال حاضر، یعنی تامس فریدمن ستوننویس روزنامه نیویورک تایمز به‌سختی میتواند تمسخر خود را در حق کسانی که در برابر پیشروی تاریخ یا «مسطحسازی جهان» مقاومت میکنند پنهان نماید. فریدمن نوشته است: «وقتی شما به جای مکزیک هستید و ادعا میکنید که خاص هستید چون کشوری تولیدی با سطح دستمزد پایین هستید، درحالی‌که بعضی از مردمتان مجسمههای قدیس حامی کشورتان را از چین وارد میکنند، چون چین میتواند آن‌ها را بسازد، آن‌ها را این‌همه راه با کشتی از طریق اقیانوس آرام ارسال کند و این ارزانتر از زمانی باشد که خود شما این مجسمهها را تولید میکنید… شما دچار مشکل هستید. تنها راه مکزیک برای ترقی نوعی راهبرد اصلاحی است… هر مکزیک در این وضعیت بیشتر بماند بیشتر له خواهد شد.» ظاهراً فریدمن از سرخوشی از این قضیه اطلاعی ندارد که مکزیکِ بیچاره که این‌همه از خدا دور است و این‌همه به صاحبنظران آمریکایی نزدیک است، تقلای بسیار بیشتری از چین برای اجرای «راهبرد اصلاحی» مدنظر متخصصان به خرج داده است.
اعتمادبه‌نفس توسعهگرایانی نظیر فریدمن چنان بالا است که آنان خودشان را حتی بر کسانی هم که راهبردهایشان را پذیرفتهاند تحمیل میکنند. برای مثال، غنا در سال 2009 پنجاهمین سالگرد استقلال خویش را به‌عنوان نخستین کشور آفریقایی سیاهی که به این مهم نایل شد جشن گرفت. وامدهندگان رسمی بین‌المللی به دولت ظاهراً مستقل غنا با زبان بانک جهانی گفتند: «ما شرکا در اینجا به شما قول میدهیم که زندگی را برای شما راحت، بهترین تلاشمان را به خرج دهیم تا در حین اداره کشورتان زندگی را برای شما راحتتر سازیم.» در میان کارهایی که آن‌ها برای راحتترکردن زندگیتان انجام میدهند این است که کشورتان را برایتان اداره میکنند.
متأسفانه کارنامه ایدئولوژی توسعه در کمک به هر کشوری که واقعاً در حال توسعه است کارنامه سیاهی است. مناطقی که این ایدئولوژی بیش از همه نفوذ داشته است، یعنی آمریکای لاتین و آفریقا، بدترین عملکرد را داشتهاند. لاتینیها و آفریقاییهای بختبرگشته به حال خود واگذاشته شده‌اند تا فرمولهای کهنه موفقیت را به کار بندند، درحالی‌که آن‌هایی که دست از دنبالهروی از توسعهگرایان برداشتند مسیرهای درونزادی را برای موفقیت پیدا کردند. مللی که بیشترین موفقیت را در چهل سال گذشته داشتهاند به چنان شیوههای متفاوتی عمل کردهاند که به‌دشواری بتوان گفت آن‌ها «پاسخ صحیح» را در ایدئولوژی توسعه کشف کردند؛ در واقع، آن‌ها غالباً و به‌وضوح از هر آن چیزی که متخصصان در آن زمان میگفتند تخطی کردند. برای نمونه، ببرهای آسیای شرقی در دهه 1960 جهتگیری به سمت بازار خارجی را به میل خود انتخاب کردند، درحالی‌که توصیه حکیمانه متخصصان به آن‌ها این بود که برای بازار داخلی خود دست به تولید صنعتی زنند. رشد سریع چین طی یک ربع قرن گذشته هنگامی از راه رسید که کسی به‌سختی تصور میکرد این رشد مصداق بارز توافق واشنگتن در دهه 1980 یا نهادیسازی دموکراسی و ریشهکنی فساد در دهه 1990 باشد.
چه چیزی جاذبه ایدئولوژی توسعه را علی‌رغم سابقه آشکارا نکبتبارش توضیح میدهد؟ ایدئولوژیها معمولاً در واکنش به وضعیتهای تراژیکی ظهور میکنند که در آن‌ها مردم تشنه راهحلهای روشن و جامع هستند. نابرابری انقلاب صنعتی بذر مارکسیسم را افشاند و ارتجاع روسیه شاخ‌وبرگ لنینستی آن را تغذیه کرد. شکست و از دست رفتن روحیه آلمان در جنگ جهانی اول باعث زایش نازیسم شد. عسرت اقتصادی همراه با تهدیدهای متوجهِ هویت منجر به ظهور هر دو بنیادگرایی مسیحی و اسلامی شد. به همین نحو، ایدئولوژی توسعه برای کسانی جاذبه دارد که دنبال پاسخی قطعی و کامل به تراژدی فقر و نابرابری جهانی هستند. این ایدئولوژی به پرسش«چه باید کرد» پاسخ میدهد، پرسشی که عنوان بیانیه لنین در سال 1902 بود که بر پیامدهایی اجتماعی جمعیای تأکید میورزد که باید با کنش جمعی و از بالا به پایین توسط روشنفکران، طلایهداران انقلاب یا همان متخصصان توسعه درمان شوند. چنان‌که ساکس میگوید، «من… به‌تدریج از طریق پژوهش علمی و بر اساس کار مشاورهای پی به قدرت فوقالعادهای بردم که در دست نسل ماست و میتواند ابتلای گسترده به فقر شدید را پایان دهد… گرچه کتابهای درسی اقتصادی مقدماتی فردگرایی و بازارهای غیرمتمرکز را وعظ میکنند، امنیت و رفاه ما دستکم تا حد زیادی وابسته به تصمیمهای جمعی است.»
آزادسازی فقرا
عده کمی دریافتهاند که آمریکاییها در سال 1776 سطح درآمدی را داشتند که سطح متوسط درآمد مردم آفریقا در عصر حاضر بود. بااین‌همه، همانند کشورهای توسعه‌یافته کنونی، ایالات متحده به اندازه کافی خوششانس بود تا از فقر بگریزد پیش از آنکه توسعهگرایان به سراغ آن آیند. به تعبیر قائم‌مقام سابق مدیرعامل صندوق بین‌المللی پول (آنه کرویگر) توسعه در کشورهای ثروتمند «صرفاً اتفاق افتاد». جرج واشینگتن مجبور نبود با شرکای کمکی سروکار یابد، توسط آن‌ها تعدیل ساختاری شود، یا مقالاتی در مورد راهبرد کاهش فقر برای آن‌ها فراهم کند. کشورهای توسعه‌یافته امروزی آزاد بودند تا راههای عملی خویش به‌سوی مسئولیتپذیری بیشتر دولت و بازارهای آزادتر را بیازمایند. فردگرایی و بازارهای غیرمتمرکز زمینه را برای ظهور پنیسیلین، کولر، ذرت پرمحصول و خودرو فراهم آوردند، بگذریم از استانداردهای بهتر زندگی، کاهش مرگ‌ومیر و آیپاد.
قطب مخالف ایدئولوژی آزادی است، یعنی توانایی جوامع برای آزادی از قید کنترل بیگانه. تنها «پاسخ» برای کاهش فقر رهایی از شر پاسخ درست است. هیچ تضمینی نیست که جوامع آزاد و افراد آزاد موفق شوند. آن‌ها تصمیمهای بدی خواهند گرفت اما دستکم هزینه خطاهایشان را میپردازند و از یکدیگر میآموزند. این امر در تضاد آشکار با توسعهگرایی غیرمسئولانه است. این فرایند آموختن از اشتباهات آن چیزی است که گنجینههای عقل سلیم را خلق کرد، همان گنجینههایی که اقتصادهای قدرتمند را خلق کرد. قطب مخالف ایدئولوژی توسعه چیزی نیست مگر استفاده عمل‌گرایانه از اندیشههای اقتصادیای که در طول زمان به آزمون گذاشته شده‌اند، آن هم توسط افراد، دولتها و جوامعی که راه خویش به‌سوی موفقیت را یافتهاند.
تاریخ ثابت میکند که چه خیری از فعالیت کسانی حاصل خواهد شد که هزینههای انتخابهای خود را متحمل میشوند و سود حاصل از آن را میبرند، البته به شرطی که آزاد باشند تا خود دست به انتخاب زنند. ازجمله این افراد سیاستمداران بومی، فعالان سیاسی و مردمان شاغلی هستند که در حال هموارسازی راه خویش به‌سوی آزادی بیشتر هستند و در تضاد با توسعهگرایانی قرار دارند که بهگونهای تناقضآمیز در حال تحمیل آزادی انتخاب بر دیگر مردمان هستند. آن‌هایی که بهترین فهم را از درسهای قرن بیستم داشتند ایدئولوگهایی نبودند که میپرسیدند «چه باید کرد»، بلکه کسانی بودند که میپرسیدند «چگونه میتوان آزادی بیشتری به مردمان [ملتهای مختلف] داد تا راه‌حل خاص خود را بیابند».
ایدئولوژی توسعه بایستی در صندوقی گذاشته شود و به موزه ایدئولوژیهای مرده و همان دالانی فرستاده شود که دیگر ایدئولوژیهای این قرن فرستاده شدند. اکنون وقت آن است تا دریابیم که تحمیل یک ایدئولوژی انعطافناپذیر توسعه بر فقرای جهان به طرز فاجعهباری شکست خورده است. خوشبختانه، جوامع فقیر در حال هموارسازی مسیر خاص خود به‌سوی آزادی و رفاه بیشتری به انحای گوناگون هستند؛ انقلاب واقعی به این‌سان رخ خواهد داد.
*این مقاله ترجمه‌ای است از: The Ideology of Development ، William Easterly