زهره صمصامی مزرعه آخوند/ دانشجوی دکتری علوم سیاسی
یکی از محورهای مهم زندگی سیاسی و اجتماعی کشورها، سیاست خارجی است که وظیفه تولید امنیت را بر عهده دارد. اصول سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران نیز با توجه به ماهیت این نظام برگرفته از دین اسلام و ایدئولوژی اسلامی است.
براين‌اساس، مبانی نظری رهبر معظم انقلاب نيز مطابق با آموزههای دین اسلام است و موضعگیری ایشان در حوزه عمل نیز از تعالیم اسلامی نشئت ميگیرد. بهعنوانمثال، یکی از اصول اساسي اسلام در حوزه سیاست خارجی، قاعده نفی سبیل است که هیچگونه سلطه غیرمسلمان بر مسلمان را نمیپذیرد؛ بنابراين، مقابله با آمریکا بهعنوان یک هژمون جهانی که تفکر سلطهگری و برتریجویانه دارد، مطابق با تعالیم اسلامی است.
جمهوری اسلامی ایران نیز بهعنوان پرچمدار ترویج اسلام ناب در جهان با هرگونه سیطرهجویی و سیطرهپذیری مخالف است و بیرق مقابله با قدرتهای استکباری را به دست گرفته است. اصول دیپلماسی در جمهوری اسلامی ایران از منظر رهبر معظم انقلاب، استمرار سیاستهای بنیانگذار جمهوری اسلامی حضرت امام خمینی (ره) است که در چارچوب آموزههای اسلامی حکمت، عزت و مصلحت تبیینسازی می‌شود. رهبر انقلاب در تأکید بر محوریت این سه اصل عنوان فرمودهاند: «بارها گفتم عزت را حکمت را و مصلحت را رعایت کنند و بروند با همه دولتها ارتباطات داشته باشند. سیستمهای مختلف، عقاید مختلف و روشهای گوناگون مانعی ندارد، لیکن منطقه ممنوعهای وجود دارد که از آن منطقه ممنوعه نباید تجاوز کنند.» (در دیدار با معلمان و مسئولان امور فرهنگی 12/2/1369)
ایشان در بیان دیپلماسی، معتقد به ادامه خط امام و اصل تغییرناپذیر نه شرقی نه غربی است و بر این نکته تأکید دارند که مهم‌ترین اصل در دیپلماسی ایران، حمایت از هویت ایرانی و اسلامی و پافشاری بر اصول و ارزشهاست (امیرپور، ۱۳۹۳).
بنابراین، انقلاب اسلامی ایران در شرایطی در بهمن ۱۳۵۷ به پیروزی رسید که سرشت و ماهیت آن در تقابل ماهوی با ساختار دوقطبی نظام بین‌الملل قرار می‌گرفت.
نوع روابط ایران و آمریکا پس از انقلاب اسلامی به منازعات و چالشهای دوسویه و متقابلی انجامید که با پیروزی انقلاب اسلامی، کاخ سفید نه تنها همپیمان استراتژیک خود در خاورمیانه را از دست داد، بلکه با آماجی از دیدگاهها و شعارهای ضد استکباری و ضد آمریکایی روبهرو شد. انقلاب اسلامی با جهتگیری جدید در حوزه سیاست خارجی، ازجمله نظریه صدور انقلاب و سیاست نه شرقی، نه غربی، جمهوری اسلامی که مبتنی بر تغییر وضع موجود و ارائه مدل جدیدی بود، نوع و چیستی روابط ایران و آمریکا را پس از پیروزی انقلاب اسلامی شکل داد؛ در نتیجه، ایران که تا پیش از آن متحد اصلی غرب و آمریکا در منطقه بهحساب می‌آمد، تبدیل به دشمن درجهیک ایالات متحده شد.
پیکارهای ایدئولوژیک ایران در دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی، به طور عمده علیه آمریکا بهعنوان نماد استکبار سازماندهی شده است؛ این مسئله را در واقع باید انعکاس ادراک سیاسی و ایدئولوژیک رهبران انقلاب اسلامی بهویژه امام خمینی دانست. گراهام فولر معتقد است: «غرب بهویژه آمریکا، مسحور پدیده آیت‌الله خمینی است. وی بهمثابه چهرهای مهم و غیرمتعارف، نماد تمام نگرانی غرب در مورد اسلام رادیکال می‌باشد. پس از جنگ جهانی دوم، وی تقریباً بیش از هر رهبر خارجی دیگری در آمریکا دشمن قلمداد می‌شود. داوری آمریکاییها درباره ماهیت رفتار ایران، دست‌کم در عرصه عمومی، عمیقاً تحت تأثیر این چهره (امام خمینی) است که آمریکا را با اصطلاحی قرونوسطایی توصیف کرده و درجههایی از شیطانیت را به آن نسبت داده است.» (فولر، ۱۳۷۳: 6)
امام خميني اصلیترین فرد مخالف حضور آمریکا در ایران و منطقه بودند. ایشان از آغاز مبارزه با خودکامگی شاهنشاهی، آمریکا را بهعنوان عامل اصلی خیانتها و جنایات شاه به مردم ایران و جهان معرفی کرد. مبارزه و تسلیمناپذیری در مقابل گردنکشان عالم خصوصاً ابرقدرت آمریکا و حمایت از مستضعفان جهان، زیربنای همیشگی اندیشه سیاسی امام خمینی بود. نگرش و کیفیت برخورد ایشان در مورد رابطه ایران و آمریکا را می‌توان به سه دوره تقسیم کرد: دوران نفی وابستگی، دوران شکیبایی و انتظار و دوران تیرگی و سردی رابطه ایران و آمریکا که بعد از انقلاب اسلامی را شامل می‌شود.
در دوران نفی وابستگی، امام بهشدت از حضور آمریکا در ایران ناخرسند و خواهان جلوگیری از نفوذ جهانخواری و استکباری آمریکا بودند. ایشان رابطه آمریکا و ایران را شامل بحث فقهی «نفی سبیل» می‌دانستند و معتقد بودند تمامی گرفتاریهای ملت ایران به اجانب به‌خصوص به آمریکا منتسب است: «دنیا بداند که هر گرفتاری که ملت ایران و ملل مسلمین دارند، از اجانب است، از آمریکا است. ملل اسلام از اجانب عموماً و از آمریکا خصوصاً متنفر است. بدبختی دول اسلامی، از دخالت اجانب در مقدرات آن‌ها است. اجانب‌اند که مخازن پرقیمت زمینی ما را به یغما برده و میبرند. انگلیس است که سالیان دراز طلای سیاه ما را با بهای ناچیز برده و میبرد. اجانب‌اند که کل کشور عزیزمان را اشغال کرده و بدون مجوز از سه طرف به آن حمله کرده و سربازان ما را از پای درمی‌آورند. دیروز ممالک اسلامی به چنگال انگلیس و عمال آن مبتلا بودند، امروز به چنگال آمریکا و عمال آن.» (صحیفه نور، جلد ۱: ۱۱۱)
امام علت اقبال و توجه دول غربی بهسوی ایران را وجود طلای سیاه یا نفت در ایران می‌دانستند و به دلیل وجود نفت بود که قبلاً انگلیس و بعد آمریکا بهسوی کشور ما سوق پیدا کردند. این دوره تا زمان توفیق و کامیابی انقلاب اسلامی ادامه پیدا می‌کند و چون امام باور داشتند که رابطه ما با آمریکای طغیانگر موجب خسران کشور خواهد شد، به آن، دوران نفي گفته می‌شود. ایشان تیرهبختی و سیهروزی کشور را در دو عامل می‌دانستند: یکی رسوخ و رخنه کشورهای اغیار و یا آمریکا برای چپاول ثروتهای زیرزمینی ما ازجمله نفت؛ و دیگری غیرستایی و هویتسوزی دستگاه پهلوی در مقابل بیگانگان. به این دلایل، امام جسورانه در مقابل جهانخواری آمریکا و خودکامگی دستگاه پهلوی که منافع همسو و همجهت داشتند، قیام کردند و حتی در دوران تغریب هم این مبارزه را دنبال کردند تا انقلاب اسلامی نقطه عطف دیگری در تاریخ کشورهای اسلامی باشد.
در دوران شکیبایی، امام بهدقت بازتابهای آمریکا در قبال شاه و حرکتهای مردمی را زیر نظر داشتند. ایشان در جواب سؤال یکی از خبرنگاران که پرسید آیا با رفتن شاه روابط شما با آمریکا خوب خواهد شد، فرمودند: «بعد از رفتن شاه و تشکیل دولت، این مسائل مورد مطالعه قرار خواهد گرفت.»
امام حتی در جایی راهحل خوشایندی پیش روی آمریکا قرار می‌دهند و می‌فرمایند: «در مورد آمریکا وقتی که واشنگتن از حمایت شاه و دولت بختیار دست بردارد، همه عداوتها نسبت به آمریکا از میان خواهد رفت.» در این دوران امام شتابزده عمل نمیکردند و رفتاری همراه با شناخت و اندیشه داشتند و با واقعبینی اقدامات آمریکا را تحت نظر داشتند.
در دوران تیرگی و سردی روابط ایران و آمریکا، امام بهوضوح از سیاستهای آمریکا در ایران که بهوسیله رژیم شاه اجرا و عملی می‌شد، انتقاد میکرد. تشریح جنایات آمریکا در ایران یکی از محورهای سیاسی پیامهای امام را تشکیل می‌دهد که با توجه به برهههای زمانی خاص شاهد پیامها، مصاحبهها و سخنرانیهایی در این زمینه هستیم. جنبه دیگر از فعالیتهای سیاسی امام در قالب پیام در هشدار به دولت آمریکا در ماجرای گروگانگیری سفارت آمریکا در ایران است که از آن به اشغال لانه جاسوسی یاد می‌شود. بحران گروگانگیری که در ۱۳ آبانماه سال ۱۳۵۸ توسط دانشجویان مسلمان پیرو خط امام و تأیید و حمایت قاطع امام از این حرکت به ثمر نشست. امام در این ماجرا از اقدام انقلابیون حمایت کرده و به سیاستهای کارتر انتقاد می‌کند و استرداد شاه را تنها راه آزاد کردن گروگانها اعلام می‌کند. پافشاری امام درباره شرط اعلامشده به‌گونه‌ای است که ملاقات هیئت نمایندگان اعزامی کارتر به ایران را برای مذاکره در مورد گروگانگیری رد می‌کند و ملاقاتی اینچنین را از سوی سایر مقامات ایرانی ممنوع اعلام می‌کند؛ در این زمینه امام فرمودند: «بارها گفتهام که گروگانگیری توسط دانشجویان مسلمان مبارز و متعهد ما عکسالعمل طبیعی صدماتی است که ملت ما از آمریکا خورده است و اینان فعلاً با بازپس دادن اموال شاه معدوم و لغو تمام ادعاهای آمریکا علیه ایران و ضمانت به عدم دخالت سیاسی و نظامی آمریکا در ایران و آزادگذاشتن تمامی سرمایههای ما آزاد می‌گردند؛ که البته این امر را محول به مجلس اسلامی نمودهام تا آنان به هر نحو که صلاح می‌دانند عمل نمایند. با اینان در ایران به بهترین وجه رفتار شده است، ولی تبلیغات آمریکا و اقمارش از هیچ دروغ و افترا و تهمتی در این مورد فروگذار نکردهاند.»
آمریکا بعد از بحران گروگانگیري، ماجرای طبس را به وجود آورد؛ و این خود نقطه دیگری از برخورد نامتعادل آمریکا در قبال ایران بود. امام به سیاست حمله به طبس کارتر نیز انتقاد کرده و آن را یکی از اشتباهات بزرگ کارتر میداند و دلیل آن را شرکت کارتر در دور بعدی انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا بیان می‌کند. روابط ایران و آمریکا هر روز تیرهتر می‌شود و آمریکا از هیچ اقدام خصومتآمیزی جهت ضربهزدن به ایران کوتاهی نمی‌کند: محاصره اقتصادی و جنگ تحمیلی عراق بر ضد ایران، نشان دادن چراغ سبز به صدام با هدف فروپاشي جمهوري اسلامي از طريق فشار نظامي، حمايت مستقيم و غيرمستقيم از دولت بعثي عراق در جنگ هشت‌ساله عليه ايران از این جملهاند.
در نوامبر 1983 آمريکا در بيانهاي اعلام کرد: «دولت آمريکا هرآنچه لازم و از نظر قانون موجه است را انجام ميدهد تا عراق در جنگ با ايران مغلوب نشود.» همچنين نشريه فارين پاليسي در گزارشي اختصاصي با استناد به اسناد سازمان اطلاعات مرکزي آمريکا (سيا) نوشته است، آمريکا از حملات شيميايي عراق به ايران مطلع بوده و حتي با دادن تصاوير ماهوارهاي به صدام حسين به اين حملات کمک ميکرده است.
در دوران جنگ تحمیلی، هنگامی که رژیم بعث با حمایت آمریکا از سلاحهای شیمیایی علیه ایران استفاده میکرد، ادواردو آنیلی به ملاقات یکی از مقامات عالی‌رتبه کاخ سفید رفت و نسبت به اقدامات آمریکا اعتراض کرد و علت دشمنی آمریکا با ایران را جویا شد، آن مقام آمریکایی به دیوار روبهرویش اشاره کرد. ادواردو می‌گفت: «دیدم عکس امام خمینی را روی دیوار بهصورت سیبل نصب کرده و آن را مورد هدف قرار می‌دهد.» آن مقام کاخ سفید گفته بود: «تا این مرد [امام] را از میان برنداریم، آرام نمینشینم.» این عمق کینه سران آمریکا نسبت به امام خمینی را نشان می‌داد.
آمریکا بهعنوان یکی از مهم‌ترین حامیان رژیم و ژاندارمی ایران در منطقه از سوی آمریکا، یکی از موارد انتقادی امام در مصاحبهها بود. ایشان به تشریح اقدامات آمریکا در ایران در رویدادهای تاریخی این کشور می‌پرداخت و هدف آمریکا را بهرهبرداری از منابع ایران با استفاده از مُهره شاه می‌دانست. ایشان همواره مردم ایران و جهان را به مقاومت در برابر آمریکا به‌منزله سمبل استکبار جهانی دعوت میکرد.
بعد از امام نيز با توجه به جايگاه رهبري در نظريه ولايت فقيه، گستره وظايف و اختيارات رهبري در قانون اساسي و سير تحولات سياست خارجي در دوره‌هاي گوناگون، رهبري در سطح تصميمسازي از طريق وضع سياست‌هاي کلان و در سطح تصميمگيري با اعمال حکم حکومتي، نقشي بيبديل و تعيينکننده در سياست خارجي نظام جمهوري اسلامي ايران ايفا ميکند. اين ايفاي نقش زماني مهمتر مينمايد که در نظر بگيريم ايشان از سال 1360 تا 1368 عهدهدار رياستجمهوري اسلامي ايران بوده و با داشتن تجربه در نحوه تعامل رياستجمهوري با مقام رهبري و حضور مستقيم در عرصه‌هاي بين‌المللي، هم در تدوين مباني نظري، هم در راهبري ساختار سياسي و هم در فرايند رصد و پيگیري تحولات سياسي، از تسلطي چشمگير و تأثير عمقي برخوردار بوده و هستند (واعظي-دهنوي، 1392).
رهبر انقلاب، مبارزه و مقابله با نظام تکقطبي سلطه و مناسبات ناعادلانه قدرت را شاخص سياست خارجي معرفي ميکند. ايشان ميفرمايند: «رفتار نظام سلطه را به‌هيچ‌وجه قبول نميکنيم. در هيچ موضوعي زير بار سلطه نميرويم و شاخص ديپلماسي خود را مقابله با رفتار نظام سلطه و خروج از قاعده سلطه‌گر-سلطه‌پذير ميدانيم.» (در ديدار با مسئولان وزارت امور خارجه 20/5/1371)
فصل دهم قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران به سياست خارجي اختصاص دارد. اصل 152، 153 ، 154 قانون اساسي، سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران را بر اساس نفي سلطهپذيري و سلطهجويي، عدم تعهد در برابر قدرت‌هاي سلطه‌گر و نفي هرگونه سلطه بيگانه بر شئون کشور، حمايت از مبارزه حق‌طلبانه مستضعفين در برابر مستکبرين در هر نقطه از جهان، تعريف و جهتدهي کرده است.
در نتيجه، ایشان در بیان دیپلماسی، معتقد به ادامه خط امام با تأکید بر محوریت سه اصل حکمت، عزت و مصلحت می‌باشند. بنابراین، مطابق با این استراتژی کلان نظام، قطع رابطه با آمریکا سیاست دائمی نظام نیست، بلکه موضوع برقراری رابطه تا جایی که مخدوشکننده اصول سهگانه سیاست خارجی باشد، به زیان ملت ایران و به دنبال آن، سیاست اساسی جمهوری اسلامی نیز تداوم قطع این ارتباط است. ازاینجهت، قطع رابطه با شیطان بزرگ، ماحصل ذاتی رفتار این کشور بر ضد ملت ماست و بدیهی است اگر تغییر رویکرد و رفتار ایالات متحده در قبال جمهوری اسلامی لاضرربودن ارتباط و تأمین اصول سهگانه را تضمین کند، دلیلی بر قطع آن وجود نخواهد داشت.
رهبر معظم انقلاب در دیدار پرشور هزاران نفر از دانشجویان دانشگاههای یزد، با اشاره به همین رویکرد کلی فرمودهاند: «قطع رابطه با آمریکا از سیاستهای اساسی ما است؛ البته ما هیچگاه نگفتهایم این رابطه تا ابد قطع خواهد بود، بلکه شرایط دولت آمریکا به‌گونه‌ای است که ایجاد این رابطه اکنون به ضرر ملت است و طبعاً آن را دنبال نمیکنیم… هرگز هم نگفتیم ما تا ابد قطع رابطه خواهیم بود؛ نه، هیچ دلیلی ندارد که تا ابد قطع رابطه با هر کشوری، با هر دولتی داشته باشیم. مسئله این است که شرایط این دولت به‌گونه‌ای است که رابطه با او برای ما ضرر دارد. انسان رابطه را با هر کشوری به دنبال تعریف یک منفعتی ایجاد می‌کند. آنجایی که برای ما منفعت ندارد، دنبال رابطه نمیرویم، حالا اگر ضرر داشت به طریق اولی دنبال رابطه نمیرویم.»
پایداری و مقاومت ایران در مقابل کشوری که داعیه ابرقدرت و هژمونی بودن را دارد، از یک سو و ناکامی سیاستهای مهار این کشور بر ضد ایران از سوی دیگر، تاکنون بهشدت وجهه آمریکا را خدشهدار کرده است. پس از اضمحلال اردوگاه کمونیسم، اصلیترین مزاحم دهکده جهانی مورد نظر آمریکا، نظام جمهوری اسلامی بوده است. از نگاه آمریکاییها، دمیدن در طبل رابطه آخرین چارهای است که میتواند پشت این دولت یاغی و سرکش را بر زمین بکوبد.
رهبر انقلاب می‌فرمایند: «اصل مذاکره با ایران برای آمریکا بهعنوان ابرقدرت بسیار مهم است. ممکن است بعضی تعجب کنند و بگویند مگر ایران چیست که رأی آمریکای ابرقدرت مهم است که با ایران پشت میز مذاکره بنشیند؟ بله، بسیار مهم است. اتفاقاً چون ابرقدرت است برایش بسیار مهم است. حالا یک ابرقدرتی با اینهمه ادعا و مدعای جهانی و سیاسی یک جا هست که برای او ارزش و احترامی قائل نمیشوند، آن کجاست؟ جمهوری اسلامی.» در بیانات رهبر معظم انقلاب، کلید واژههای مرتبط با مفهوم مذاکره و رابطه با آمریکا مربوط به ویژگی و خصوصیات آمریکاست که عبارتند از: سلطهطلبی، زورگویی، دیکتاتوری، تجاوزگری و جنگافروزی و ظالم بودن. در کنار این ویژگیها نباید در دشمنی و دشمنبودن او شک کرد. ویژگی دیگر آمریکا روحیه استکباری و غرور است که هر نوع مذاکره و رابطهای را بهصورت یکطرفه می‌خواهد و در صدد تحمیل خواستههای خود به طرف مقابل است، نه رسیدن به تفاهم و منافع مشترک. نسبت به آمریکا بیاعتمادی وجود دارد، چون بدعهد است و بین گفتار و رفتارش تناقض وجود دارد.
رهبر معظم انقلاب براي نخستين بار در روزهاي پاياني سال 1391 شمسي با اشاره به داغشدن موضوع مذاکره گفتند: «اخيراً آمريکاييها باز مسئله مذاکره را پيش کشيدند، تکرار ميکنند که آمريکا آماده است با ايران مذاکره مستقيم بکند؛ اين تازگي ندارد. مسئله مذاکره را آمريکاييها در هر مقطعي تکرار کرده‌اند، ميخواهند به دنيا اعلام کنند که ما حسن نيت داريم. نه، ما حسن نيتي مشاهده نميکنيم.» (ديدار با فرماندهان نيروي هوايي ارتش جمهوري اسلامي ايران، 19/11/1391)
اظهار تمایل آمریکا، فریبکاری و دروغ است، چون تحریمها، تهدیدها و فشارهاي آمریکا همچنان وجود دارد و کم نشده است. در اين راستا ميتوان از تداوم فشارهاي دولت آمريکا بر عليه ايران در خصوص وضيعت دموکراسي و حقوق بشر در ايران، تلاش‌هاي خرابکارانه براي متوقف‌سازي برنامه هستهاي صلحآميز ايران، اعمال تحريم‌هاي* شديد پولي، مالي و تجاري بر اقتصاد و معيشت ايرانيان نام برد. آمريکا از اواخر دولت بوش با اتخاذ راهبرد معروف هويج و چماق و از ابتداي دولت اوباما با اتخاذ راهبرد بازدارندگي با رويکرد مهار و سازش، به دنبال طراحي و پيادهسازي تهديدات ترکيبي و هوشمند عليه ايران بوده است که به اذعان نخبگان دو کشور، عليرغم هزينه حداکثري و نتايج حداقلي براي آمريکا، نقشي مؤثر در بياعتمادي ايرانيان به دولتمردان آمريکايي داشته است.
ازاينرو، شعار مرگ بر آمریکا، ناشی از خیانت و ظلم خود آمریکا به ملتهاست که باعث افزایش نفرت جهانی و کاهش هیبت آن در میان ملتها شده است. این ابرقدرت روزبهروز بر ضعفهایش افزوده می‌شود و در بیانات رهبر معظم انقلاب در برهههای زمانی مختلف به اين ضعف اشاره شده است و نمودهای داخلی (افزایش تهدیدات داخلی و نارضایتیهای عمومی) و خارجی (نفرت افکار جهانی و منزویشدن آمریکا) آن را می‌بینیم.
در افکار عمومی داخلی آمریکا، احساس عجز و سرخوردگی دولت در مقابل ایران، ماترک بدشگون تمامی دولتهای این کشور است که در ازای آن به بحران گروگانگیری در دولت کارتر و ناکامی وی در حل این بحران بازمیگردد. آبروریزی ریگان در ماجرای «ایران گیت» و عدم موفقیت صدام در جنگ تحمیلی بر ضد جمهوری اسلامی، تحریمهای پرهیاهو ولی بیفایده آمریکا بر ضد ایران که در دولت کلینتون با قانون «داماتو» به عرصه بینالمللی کشیده شد، تلاشهای بینتیجه دولت بوش و ناتمامماندن دو دوره مذاکرههای سهجانبه در رابطه با عراق و در نهایت، درخواستهای اوباما برای برقراری رابطه با جمهوری اسلامی، بهتدریج دیدگاه منفی جامعه آمریکا و اعتقاد به ضعف روزافزون سیاستهای این کشور بر ضد ایران را متراکم کرده است؛ به همین جهت، دولتها پیدرپی برای غلبه بر این ضعف آشکار خود، تلاش کرده‌اند در برقراری رابطه با ایران از یکدیگر سبقت بگیرند. وجهه آمریکا مثل سابق نیست و آمریکا در سیاستهای مختلف منطقه‌ای و جهانی شکست خورده و در حال سردرگمی و گرفتاری است؛ و در مواردی هم، از مواضع و اهداف خود عقبنشینی کرده است که بیانگر ضعف و افول قدرت اوست.
سیاست خارجی و دیپلماسی آمریکا هم دچار ضعف است و همین ضعف از نفوذ و قدرت بینالمللی و منطقه‌ای او کاسته است؛ ازجمله، شکست سیاستهای خاورمیانهای آمریکا است که آمریکا به دنبال ایجاد خاورمیانه جدید با محوریت و سلطهگری صهیونیسم و اسرائیل بود تا بر منابع خاورمیانه مدیریت کند و در پیادهسازی این سیاستها در کشورهای مختلف خاورمیانه مثل عراق، لبنان، مصر، ایران و… شکست خورده است. بیداری ملتها و غلطبودن این سیاستها به دلیل منطبقنبودن با واقعیتهای منطقه، مانعی جدی برای روی کار آمدن حکومتهای دستنشانده آمریکا است. استکبار و آمریکا بهعنوان شیطان بزرگ در صدد اختلافافکنی و ایجاد جنگهای نیابتی در خاورمیانه هستند؛ و این تهدیداتي جدی است که باید ملتهای منطقه با بیداری و وحدت، مانع تحقق آن‌ها شوند. شکستهای پیدرپی سلطهگری آمریکا در سیاستهای خاورمیانهای بیانگر ضعف و تزلزل آمریکا است و باید ملتها و دولتهای خاورمیانه از این فرصت برای رشد و توسعه و بازیابی تمدن اسلامی بهره ببرند.
جمعبندی:
- آمریکا، دشمن اصلی اسلام است و فقط با اسلامی که مطابق معیارهای خودش باشد، کاری ندارد؛ بنابراین، در دشمنی آمریکا نباید شکی داشت. چهرۀ بهظاهر مثبت آمریکا در صلحطلبی فقط جریانسازی رسانهای است.
- نباید آمریکا را ابرقدرت مطلق بدانیم. بزرگنمایی قدرت آمریکا، غیرواقعبینانه و برجستهسازیشده است و باید راهبردهای ما در برابر آمریکا بر اساس آسیبشناسی واقعبینانه آمریکا استوار باشد که تضعیف قدرت آمریکا را نسبت به سابق نشان می‌دهد.
- به دلیل انزوای آمریکا نزد ملتهای جهان می‌توان از این فرصت در راستای دیپلماسی عمومی نهایت استفاده را کرد، چون ملتها تعیینکننده و تصمیمگیرنده هستند و این بهترین فرصت برای تنویر افکار عمومی نسبت به اهداف استکباری و لیبرالدموکراسی آمریکایی است.
- آمریکا به مذاکره با ایران تمایل دارد و با این کار می‌خواهد خواستههای خود را تحمیل کند. مذاکره با آمریکا وسیلهای برای تحمیل و پذیرش خواستههای او خواهد بود نه پذیرش خواستههای هر دو طرف، که تعبیر برد-برد از آن شود. مذاکره با آمریکا هیچ سودی برای ایران ندارد. در مورد رابطه هم، آمریکا برعکس مذاکره که تمایل جدی به آن دارد، به رابطه مشروط میاندیشد و شرطش هم تسلیم شدن نظام جمهوری اسلامی از اهداف و آرمانهای انقلاب است؛ پس برقراری رابطه با آمریکا هم به معنای تسلیم در برابر باطل و نابودی جمهوری اسلامی است و هیچ فایدهای برای ما ندارد. بهترین راه در برابر آمریکا، ایستادگی و مقاومت و تکیه بر توان داخلی است و این سخن به معنای قطع ارتباط همیشگی با آمریکا نیست. اگر آمریکا به اصلاح رفتارهای زیادهخواهانه و مستکبرانه خود بپردازد، جمهوری اسلامی ایران با او تعامل می‌کند (شرایطی که هنوز فراهم نیست). بنابراین، مذاکره و رابطه را باید بر اساس شرایط واقعی موجود تعریف کنیم.
*تحريم‌هاي اقتصادي آمريکا عليه ايران را ميتوان به پنج دوره اصلي، تسخير سفارت آمريکا (1981-1979)، دوره جنگ ايران و عراق (1988-1981)، دوره بازسازي (1992-1989)، دوره کلينتون با مهار دوجانبه (2001-1993) و پس از واقعه 11 سپتامبر 2001 تقسيمبندي کرد.
برخي منابع:
1-امیرپور، محمدتقی (۱۳۹۳)، اصول دیپلماسی در جمهوری اسلامی ایران با تأکید بر دیدگاه مقام معظم رهبری. پایاننامه ارشد، دانشگاه بینالمللی امام خمینی (ره) قزوین، دانشکده علوم اجتماعی.
2- محمدي، منوچهر (1385)، آمريکا در نگاه رهبر معظم انقلاب اسلامي، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامي.
3- فولر، گراهام (1373)، قبله عالم (ژئوپلیتیک ایران)، ترجمه عباس مخبر، تهران: نشر مرکز.
4- موسوی خمینی، روحالله، صحیفه نور، جلدهای 1 تا 22، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام.
5- واعظي دهنوي، عباس (1392)، مباني فقهي سياست خارجي در انديشه مقام معظم رهبري. پاياننامه ارشد، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، پژوهشکده علوم و انديشه سياسي.