نگاهی به آرای روشنفکران دوره قاجار به تجدد و ترقی و دین از منظر محمد مددپور
تفکر جدید در ایران برخلاف خاستگاه تاریخی خود در غرب، هیچ‌گاه بر بنیاد پیدایی شرایط اجتماعی و اقتصادی جدید و تبیین آن شکل نگرفت، بلکه از شرایطی ناشی شد که می‌توان آن را اضطرار و مستأصل شدن در برابر تکنیک و نظامات برتر غرب تلقی کرد. این نظامات که بعد از جنگ ایران و روس کاملاً خود را بر اذهان رجال فکری و سیاسی ایران تحمیل کرد، پایدار گشت. ایرانیانی که در خارج از ایران به سر می‌بردند یا محصلینی که برای آموزش به اروپا اعزام شده بودند، به مقایسه میان نظام سنتی ایران و نظام جدیدی که آن را در اروپا دیده بودند، می‌پرداختند و همگی بر رجحان نظامات غرب صحه می‌گذاشتند. در حقیقت منورالفکران با استبدادی که نسبت به منورالفکران رفتاری نسبتاً لیبرال داشته و از نظر ماهوی نیز چون منورالفکران قدرتی دنیوی و عرفی و این‌جهانی محسوب می‌شدند، همدردی داشته‌اند؛ ولی در مقابل، هرگونه عنصر دینی در اندیشه را نشانه تحجر و عقب‌ماندگی و ضدیت با ترقی می‌دانستند.
نخستین منورالفکران دوره جدید تاریخ ایران اغلب در عقایدی مشترک بودند ازجمله: برتری تمدن غرب، پنهان‌کاری، تساهل و تسامح نسبت به ادیان و مذاهب، اعتقاد راسخ به اومانیسم، اعتقاد راسخ به تجدد و اصلاح دین یا دین‌زدایی و تجدید نظر در امور سیاست، بهره‌گیری از علم و فلسفه جدید برای عمل سیاسی، تجددپرستی مطلق، توسل مصلحت‌آمیز به دین اسلام؛ مانند ملکم که نظریات غربی و اسلامی را درباره حکومت و قانون به هم مرتبط می‌ساخت و مقاصدی را که اساساً با اسلام بیگانه بود در لفافه اسلام و برای پشتیبانی علما پنهان می‌کرد. وی در شماره بیست‌وششم روزنامه قانون می‌نویسد: «موافق مذهب شیعه، سلطنت حالیه ایران خلاف اصول اسلام و شاه غاصب است؛ بنابراین، عقیده دینی امروز در ایران دو حکومت است: یکی مشروع که متعلق به علمای دین است، یکی دیگر غصبی که دستگاه ظلمه می‌گویند.[1]» اگرچه مراجع نیز در مقابل منورالفکران منفعل نبودند و به‌محض احساس روح نفسانی تحریکات از آن‌‌ها دوری می‌جستند.
میرزا ملکم‌خان ناظم‌الدوله
ملکم را می‌توان پدر روحانی روشنفکری و منورالفکری در ایران و از پیروان اولیه تحقق ارزشهای غربی در ایران دانست. او از سویی وابسته به دربار و از سویی مخالف دربار است، لامذهبی است در لباس مذهب، گاه ارمنی و گاه مسلمان و هواخواه هماهنگی اسلام و غرب، ظل السلطان حاکم مستبد و حامی منورالفکران. شاهزاده قاجاری در تاریخ مسعودی او را در ردیف فلاسفه‌ای چون ارسطو و افلاطون برشمرده؛ و آخوندزاده، شیخ‌الرئیس و میرزا آقاخان او را روح القدس خواندند؛ حاجی پیرزاده او را ترکیب عجیبی از یک حیله‌گری شرقی و فیلسوفیت دانست؛[2] صفایی در رهبران مشروطه ملکم را وابسته به سیاست انگلستان و خیانت‌کار معرفی می‌کند.[3] وی که در فرانسه تربیت شده بود به ترقی و تجدد ایمان داشت و بنای فراموشخانه را همانند انجمن فراماسونری فرنگستان در ایران پایه گذاشت. ملکم زمانی که به دلیل دلالی و فروش امتیاز لاتاری که باب قماربازی رسمی را در ایران باز می‌کرد مغضوب ناصرالدین‌شاه شد. با تأسیس روزنامه قانون بنای مخالفت با دولت نهاد، اما عادت داشت نان به نرخ روز بخورد و با وجود رودررو قرار گرفتن با ناصرالدین‌شاه، با سوداگری در روزنامه قانون می‌نویسد شاه غفران‌پناه هیچ تقصیر نداشت و او را شاه شهید نامید.
ملکم نماینده لیبرالیسم و دل‌باخته جریان فراماسونری و سیاست انگلیس بود، ازاین‌رو همیشه تشویق به سرمایه‌گذاری خارجی و قانون و ترقی می‌کرد. شعار ملکم اخذ بدون تصرف تمدن فرنگی بود، ازاین‌رو همواره تلاش می‌کرد برای انگلیسی‌‌ها امتیازاتی در ایران تحصیل کند که مهم‌تر از همه امتیاز بارون جولیونس دورویتر بود که با همکاری میرزا حسین‌خان سپهسالار اعطا شد و طی آن تمام منابع اقتصادی ایران به یک شرکت انگلیسی واگذار می‌گردید که به مرحله اجرا درنیامد، ولی عواقب وخیمی داشت. به نظر ملکم، حضور امپریالیست‌ها در ممالک اسلامی موجب انتقال علم و تکنولوژی می‌شود و با وجودی که می‌دانست نظام غربی با دین اسلام مغایر است، اما در نوشته‌هایش سعی می‌کرد از لفافه اسلام بهره گیرد. ملکم در شماره سوم از روزنامه قانون نوشت: «بنیان‌های قوانین نو تا آن اندازه با اسلام همانند است که انسان ممکن است تصور کند که از اسلام سرچشمه گرفته است.[4]»
«کتابچه غیبی» ملکم شامل تمام عقاید وی درباره اصلاحات است. در این رساله برتری تمدن اروپایی به‌منزله تکیه‌گاه پیشرفت هزارساله بشریت شرح داده شده و لزوم قبول بدون قید و شرط مبادی آن تأیید گردیده است. درس بنیادی ملکم در این رساله به وزرای ایران این است که او پیشرفت اروپاییان را در وهله اول به صنایع و اختراعات آن‌‌ها مربوط نمی‌داند، بلکه آیین تمدن آن‌‌ها را منشأ چنین پیشرفتی تلقی کرده است: «برای مردمی که ایران را ترک نکرده‌اند غیرممکن است که پیشرفتی را اروپاییان به آن نائل آمده‌اند درک کنند. اروپا به اتکا دو نوع کارخانه به جلو گام برداشته است: یکی کارخانه تولید کالا و دیگری کارخانه ساختن انسان؛ جایی که از یک طرف اطفال بی‌شعور می‌ریزند و از طرف دیگر مهندس و حکیم‌های کامل بیرون می‌آورند. فقط کارخانه نوع اول است که ایرانیها کم‌وبیش با آن آشنا می‌باشند.[5]»
میرزا حسین‌خان سپهسالار
عصر میرزا حسین‌خان، صدراعظم ناصرالدین‌شاه، نقطه بحرانی مدرنیسم در دوره ناصری بود. او که تنظیمات عثمانی را در مقام سفیر ایران در این امپراتوری دیده بود طالب آن بود که چنین نظاماتی بر قانون ایران سیطره یابد. سپهسالار و مشاورش میرزا ملکم ارمنی معتقد به اصلاح نظام سیاسی و مدنی و عدم مداخله دین در امور دنیوی بودند. سپهسالار به‌شدت بر دخالت اقتصاد بیگانه در ایران برای تحقق پروقره (ترقی) دل‌بسته بود، ازاین‌رو امتیاز رویتر را به انگلیس سپرد. وی تأسیس راه‌آهن را رمز ترقی بشر می‌دانست و همین بند قرارداد رویتر بیشتر امکان سلطه را برای بیگانگان فراهم می‌کرد. اصلاحات عصر ناصری با رسوخ هرچه بیشتر استعمار انگلیس همراه بود. صدراعظم‌‌های ناصرالدین‌شاه با تمهیدات مختلف می‌خواستند جای پای بیگانگان را از طریق قرارداد‌های اقتصادی محکم کنند. به نظر آنان ورود بیگانگان مترقی و پیشرفته شرط لازم سیویلیزاسیون (تمدن) و بروقره (پیشرفت) بود. سپهسالار حکم قطعی خود را در جدایی سیاست از دیانت در قانون اساسی اعلام کرده بود: «کارهایی که به امور معاش و زندگانی تعلق دارد، باید از کارهایی که به امور معاد و آخرت متعلق است، انفکاک یافته؛ برای امور دنیوی به زبان فارسی فقره به فقره قانون‌‌ها نوشته شود و عدد گذاشته بشود.»
میرزا عبدالرحیم طالبوف
طالبوف از منورالفکران ساکن قفقاز بود که در تاریخ اصلاح دین و سیاست ایران در کنار آخوندزاده و زین‌العابدین مراغه‌ای مؤثر بوده‌اند. آثار طالبوف با علایق دینی او مورد توجه متجددان مذهبی ایران قرار گرفت؛ بااین‌وجود، از طرف شیخ فضل‌الله نوری و با توجه به سنت ستیز سکولاریستی آن‌‌ها علیه دین تکفیر شد. بی‌احترامی طالبوف به روحانیت و تخطئه هماهنگ آن‌‌ها با استبداد علت این تکفیر بود.
اعتقاد به علم و پیروزی نهایی آن در ذهن طالبوف به قوت سایر منورالفکران نفوذ داشت و حصول آن را به همراه قوانین عرفی فقط در غرب می‌دید. وی در همین باره می‌نویسد: «عرض کردم علت و سبب اصلی ترقی ملل مغرب‌زمین یکی این است که آفتاب علم و صنعت از مغرب طالع شده و دیگر قانون ایشان است که خود ملت برای صلاح امور خود وضع می‌کند و حکومت اجرا می‌نماید. گفت خیلی خب، قانون یعنی چه؟ گفتم قانون یعنی فصول مرتب احکام مشخص حقوق و حدود مدنی و سیاسی، متعلق به فرد و جماعت نوع را گویند که به‌واسطه او هرکس کاملاً از مال و جان خود مطمئن و از حرکات خلاف خود مسئول بالسویه می‌باشد.[6]»
طالبوف با طرح دوگانگی قوانین راه جدایی عرف و شرع را هموار کرده است. از نظر او قوانین یا مادی‌اند یا معنوی. قوانین معنوی آن است که پیامبران به‌وسیله وحی آن را آورده‌اند و قوانین مادی، مثلاً قوانین مدنی و سیاسی آن است که به‌وسیله خردمندان و دانشمندان وضع می‌گردد و حقوق و منافع مردم را در نظر می‌گیرد. این نوع دوم قانون همان است که طالبوف ان را اختراع مغرب‌زمین می‌داند و در کنار علم علت برتری آن فرهنگ و مدنیت مترقی تلقی می‌کند.[7] طالبوف از نخستین منورالفکران ایران مقارن مشروطه است که با وجود تجددخواهی از تقلید مبتذل عادات و آداب غربیان به نام فرنگی‌مآبی انتقاد می‌کند؛ بااین‌وجود، علم و تکنولوژی جدید برای وی مطلوب بود و می‌خواست که مسلمین نیز به پیشرفت اروپاییان تمایل پیدا کنند، ازاین‌رو همواره به تحریک مسلمانان برای اخذ علوم و صنایع جدید سخن می‌گفت و از عقب‌ماندگی ایرانیان گله می‌کرد؛ مثلاً راجع به صنعت کاغذسازی غربیان و عقب‌ماندگی ممالک اسلامی در این صنعت می‌گوید:
«بزرگان اسلام روی همان کاغذ که فرنگی ساخته کتب احادیث و قرآن مجید را می‌نویسند. عوض تشویق و ترغیب اهالی به ایجاد و اختراع این نوع کارخانجات مفیده، در ممالک اسلام موقتاً اذن و اجازه استخدام استادان خارجه برای تعلیم اهالی مستعده داخله که بعد از یکی دو سال از استادان خارجه یک‌جا مستغنی شده، هم کاغذ پاک و هم ثروت جدیدی برای ترقی وطن که حوزه اسلام است داشته باشیم، نمی‌دهند. به همین‌قدر قانع و خوشدل هستند که بگویند ما از مسلمانان می‌خریم و حال آنکه خود قائل و حقیقت اسلام عالم است بر اینکه فقط حامل کاغذ امروزی وطن ما مسلمانان است نه عامل او.[8]»
طالبوف که علما را به صرف وابستگی به دانش قدیم یکی از علل عقب‌ماندگی می‌دانست، در آثار مختلفش متعرض این می‌شود، ازجمله در کتاب مسالک المحسنین؛ آنجا که یک هیئت علمی غربی در مقابل یکی از مجتهدین به نام ایران قرار می‌گیرد، سعی دارد علم را در برابر موهومات و ترقی را در برابر ارتجاع (البته به فهم خود) قرار دهد تا روحانیونی را که از ورود معارف غربی و نشر افکار لیبرالیستی جدید جلوگیری می‌کنند به مدد استدلال و برهان نفی کند: «… هر ایرانی که وطن خود را مثل بلاد اروپا نخواهد آرزوی آزادی و مساوات آن‌‌ها را بکند، به کثرت جمعیت بلاد ایشان حسد ببرد، در اعمال و اقوال تقلید آن‌‌ها را نماید و سیویلیزاسیون را تهذیب اخلاق بداند، دشمن دین و وطن خود می‌باشد.[9]»
میرزا فتحعلی آخوندزاده
تفکر آخوندزاده در باب غرب بسیار آشفته و بیشتر از سر شیفتگی و حیرت در برابر تفوق و چیرگی آن بود و با عقده عقب‌ماندگی نسبت به تحولات جدید غربی که با اصلاح تفکر دینی و تغییر مفهوم دین انجام شده بود؛ عامل اصلی اوضاع بد اجتماعی و اقتصادی در ایران را به تبع آن‌‌ها از اسلام می‌دانست؛ ازاین‌رو تمام آثار و نوشته‌‌های وی مشحون از توهین به اسلام و ستایش از آرای الحادی و ضددینی منورالفکران غربی است. آخوندزاده با اعتقاد به برتری و مزیت ذاتی تمدن اروپا توجه کامل خود را به اصطلاح «رفرم جهان اسلام» معطوف می‌دارد. وی معتقد است دین اسلام نیازمند یک پروتستانتیسم هماهنگ با عصر و زمان است: «کاش ثالثی پیدا شدی و ملت ما را از قید اکثر رسوم ضمیمه این عربها که سلطنت هزارساله عدالت آیین ممدوحه بلندآوای ما را به زوال آوردند و وطن ما را که گلستان روی زمین است خراب اندر خراب کردند و ما را بدین ذلت و سرافکندگی و عبودیت و رذالت رسانیدند، آزاد نمودی؛ اما نه به رسوم نبوت یا امامت (که خلاف مشرب من است)، بلکه به رسم حکمت و فیلسوفیت.[10]»
به اذعان خود آخوندزاده، دین اسلام در وجود خود مانع تحقق پیشرفت است و ازاین‌رو عنوان می‌کند: «من متوجه شده‌ام که دین اسلام و تعصب مانعی در راه بسط و انتشار تمدن در میان مردم مسلمان می‌باشد؛ بنابراین خود را صرف این وظیفه می‌کنم که شالوده دین را ساده کرده و تعصبات را از آن جدا سازم و تاریکی جهل مردم شرق را پراکنده نمایم.»
آخوندزاده در ذیل انتقاد از خرافات و یا اصلاح زبان و الفبای فارسی به طرق گوناگون ازجمله انتشار نمایشنامه‌‌های مختلف سعی در مواجهه با دین داشت و در تلاش بود به شکلی وانمود کند و القا نماید که دین و روحانیت عامل اصلی عقب‌ماندگی ایران هستند. در آثار نمایشی آخوندزاده مانند ملاابراهیم خلیل خنیاگر، مرد خسیس، وکلای مرافعه، مسیو ژوردان، حکیم نباتات و درویش مستعلی شاه جادوگر، عیب‌جویی و رد و نفی ارزشهای مطلق و حقایق دینی محوریت دارد و فرهنگ و تمدن غرب ایدئال است و علم و هنر دینی نیز به اسم نقد به باد عیب‌جویی و انتقاد گرفته شده و هویت فرهنگی مردم نیز خرافه‌زده و عقب‌مانده خوانده شده و فرهنگ سنتی ایرانیان نیز مطرود و منفور جلوه‌گر شده است. همچنین در نمایشنامه‌ای چون «وزیرخان لنکران» از وضعیت زنان در جامعه انتقاد می‌کند و آن را ناشی از تفکر دینی و سنتی می‌داند که مبتنی بر خرافات و موهومات و فرهنگ انحطاط بوده و زنان در چنین جامعه‌ای اسیری هستند که مردان بر آن‌‌ها ستم روا می‌دارند. آخوندزاده در «حکایت یوسف شاه سراج یا ستارگان فریب‌خورده» نخستین اصول اصلاح را که بعداً «پراتستانتزم اسلامی» نام نهاد، ارائه داده است و این داستان صریحاً در مقام نقد عادات دینی و شریعت زمانه و عرضه نوع جدیدی از شریعت است.
ساده‌اندیشی و فهم ناقص آخوندزاده از روند پیشرفت غربیان موجب شد که علاوه بر اشارات غیرمستقیم در آثار و مکتوبات خود به اسلام به‌عنوان عامل عقب‌ماندگی ایرانیان، بر لزوم تغییر خط برای تحقق پیشرفت تأکید کند: «امروز جمیع ملل دنیا آناَ فاناَ در علوم و صنایع ترقی بکنند و حتی اهل مملکت یاپونیا (ژاپن) نیز قدم به دایره سیویلیزاسیون گذاشته از خط یریغلیفی (هیروگلیفی یا تصویری) خود دست بردارد؛ اما ملت اسلام در همه احوال به‌واسطه صعوبت آلت تکلم خود از ایشان در عقب مانده است.[11]»
از نظر آخوندزاده برای ورود به دایره سیویلیزاسیون باید لیبرال بود. «[لیبرال] آن کسی است که در خیالات خود به‌کلی آزاد بوده و ابداً به تهدیدات دینیه مقید نشده و به اموری که خارج از گنجایش عقل و بیرون از دایره قانون طبیعت باشد هرگز اعتبار نکند، اگرچه اکثر طوایف عالم در آن باب شهادت بدهد و اگرچه بطون تاریخ و کتب در حقیّت آن‌گونه امور روایت بکند و نیز در اوضاع سلطنت صاحب خیالات حکیمانه باشد آزاده و بلاقید.[12]»
ایران غربی‌شده و سیویلیزه به‌عنوان غایت فلسفه سیاسی آخوندزاده است که هرچند در ایران باستان امیدی به پیشرفت در آن وجود داشت، ولی با تفکر اسلامی، ایران سراسر در ظلمت و تاریکی خواهد بود: «آن‌گونه شوکت و سعادت (اشاره به ایران باستان) در جنب شوکت و سعادت حالیه ملل فرنگستان به‌منزله شمعی است در مقابل آفتاب، لیکن نسبت به حالیه ایران (اشاره به ایران اسلامی ) مانند نور است در مقابل ظلمت.[13]»
جدایی دین از سیاست ترفند غربیان برای حذف روحانیت از رهبری مردم در جامعه شیعه ایرانی بود که مانعی بر سر برآورده شدن مطامع آن‌‌ها بود. آخوندزاده نیز در القای همین تفکر خواستار حذف علما و روحانیون از دستگاه قضا و محاکم شرع است: «جناب شیخ‌الاسلام و من چنان صلاح می‌بینم که امر مرافعه را در هر صفحه از صفحات ایران بالکلیه از دست علمای روحانیه بازگرفته، جمیع محکمه‌‌های امر مرافعه را وابسته به وزارت عدلیه نموده باشید که بعد از این علمای روحانیه هرگز به امور مرافعه مداخله نکنند. تنها امور دینیه (شخصی) ازقبیل نماز و روزه و وعظ و پیش‌نمازی و نکاح و طلاق و دفن اموات و امثال ذلک در دست علمای روحانیه بماند، مثل علمای روحانیه دول اروپا.[14]»
دیدگاه کلی آخوندزاده برای رشد و پیشرفت ایران در اروپایی شدن و نسخه وی طرد اسلام و باور‌های دینی است که در نظر وی همگی خرافی و ماورائی و غیرعقلانی هستند: «اسلام را قبول کردیم. نظر به وعده‌‌های او بایستی در هر دو عالم به شادی و شاهی بوده باشیم، از عالم آخرت که هنوز خبر نداریم… بیاییم به عالم دنیا، از هجرت تا این زمان به ایرانیان مصیبت‌هایی رسیده است که در هیچ‌یک از صفحات دنیا خلق بدان‌گونه مصائب گرفتار نگردید. خلاصه خونریزی، تفرقه سیاسی جایگزین شکوه و عظمت و سعادت شد. اکنون عربها نیز وضعی بدتر از ایرانیها دارند و الحال گرسنه و برهنه و بی‌علم و بی‌هنر در گوشه‌ای افتاده می‌مانند. هرگاه در بت‌پرستی باقی می‌بودند یحتمل به روزی می‌رسیدند. احتمال زیاد می‌رود که افسانه‌‌های عقاید اسلامیه آن بیچارگان را نیز از طوایف سیویلیزه‌شده عقب انداخت.[15]»
میرزا آقاخان کرمانی
میرزا پس از آخوندزاده مشهورترین مروج ناسیونالیسم ایران قبل از مشروطه است. به دلیل ضدیت با اسلام، وی به بابیگری گرایش پیدا کرد و پس از ازدواج با دختر صبح ازل به اتهام بابیگری به استانبول مهاجرت کرد و از این زمان با آرای متفکران عصر روشنگری اروپا آشنا شد و به مذهب اصالت عقل گرایش یافت. میرزا آقاخان ناسیونالیسم خود را بر مبنای انتقاد از سیاست عصر اسلامی و معارف اسلامی و دفاع از تاریخ قبل از اسلام قرار داده بود و بی‌پایه‌ای‌ترین نسبت‌‌ها را به جهان اسلام نسبت می‌داد و خواستار غلبه فرهنگ جدید غرب بر اذهان و قلوب مردم بود. آقاخان نیز همانند منورالفکران دیگر و با همان شیفتگی و حیرت‌زدگی نسبت به تجدد، فلسفه و اصالت عقل را در تجدد می‌بیند و می‌گوید: «… دانستن حقایق اشیا و موجودات است بر ترتیب اصلی و نظر طبیعی و غایت آن ازاله هرج‌ومرج ظلمات جهل و عمش است به انوار نظام عقلی و دخول در روشن‌سرای حقیقت. این علم شریف (فلسفه) نخستین سببی است از برای حرکات فکریه و بزرگ‌ترین موجبی است در انشای معارف و علوم و اختراع صنایع و حِرَف و علت اولادی انتقال امم است از حال وحشت و بداوت به عالم تمدن و حضارت…»
میرزا آقاخان با انتقاد از وضعیت کشور در نگاهی که به پیشرفت و تمدن غربی دارد، علت این خرابی را بی‌همتی و ضعف و سستی طلب معاش ناشی از دیانت اسلامی می‌داند و متعرض فقیهان و علما متشرع و حکما و عرفا می‌شود: «سرتاسر عرفان پوسیده و حکمت کهنه و گندیده مانند کاه زردشده بی‌دانه روی هم برف انبار گشته است. مجموع تخیلات غیرمرتبط عرفان و تعالیم صوفیانه منشأ اختلال در دفاع و خرابی ادراک آدمی شده است. سرتاسر عرفان در حکم حرف موافق منطق ندارد. موهومات محی‌الدین عربی و تخیلات فخر رازی و تسویلات امام غزالی و اشعار لاهوتی به جای اینکه منشأ اصلاح امور و اخلاق و ازدیاد ترقی و سیویلیزاسیون شوند، ذهن آدمی را به مطالب بی‌معنایی چون لاهوت و جبروت و مقام قرب صمدانیت معطوف می‌گرداند. هنگامی که هوشمندان جهان به دنبال تحقق مساوات و مواساتند، عرفان راه لاابالیگری را می‌آموزد. تأثیر عرفان سبب شده ایرانی در مقابل کشتی‌‌های زره‌پوش انگلیس آیۀ و سخر لکم البحر را می‌خوانند و یا در برابر یورش قزاق‌‌های روس دل به این شعر خوش می‌دارند: ما که دادیم دل و دیده به توفان بلا / گو بیا سیل غم و خانه ز بنیاد ببر»
میرزا آقاخان کرمانی بر این نظر است که همه علم و صنعت قدیم را به فراموشی بسپاریم و در هر باب اساسی نو برپا کنیم و الا هیچ قدر و اعتباری در این جهان نخواهیم داشت. او نهایتاً به این نظر رسید که سنت‌‌های فرهنگی و مدنی کهن بار گرانی است بر چرخ ترقی و گردش آن را کند و آهسته می‌کند و در راه پیشرفت جدید ناگزیر باید شیوه تعقل و حکمت اسلامی و شرقی خودمان را عوض کنیم؛ به‌بیان‌دیگر، فرهنگ کهن شرق و اسلام پیکر بی‌جان و مرده است، نباید با آن کاری داشت، باید در موزه بگذاریم و به جای آن باید به فرهنگی روی آوریم که میراث جهان جدید است و مشترک همه اقالیم. به عقیده میرزا آقاخان کرمانی سیل علم جدید که منشأ جمیع سعادت‌های نوع بنی‌بشر و مفتاح ترقیات دنیاست، از فرنگستان سرازیر شده و وحشیان را متمدن ساخته و مع‌هذا یک قطره از آب سیلاب علم به خانه مسلمانان نرسیده است و همه در بیابان جهالت و نادانی حیران و سرگردان مانده‌اند. پس لزوماً آنان نیز باید از علوم و فنون و تفکر سیاسی اروپا سرمشق گیرند. آقاخان همچنین با انتقاد از خط و الفبای اسلام آن را عامل عقب‌ماندگی از مدنیت و ترقی دانسته است.
میرزا یوسف‌خان مستشارالدوله
مستشارالدوله دریافته بود که بدون بهره‌گیری از اسلام نمی‌تواند قانون غربی را مورد قبول اهل ایران که هیچ‌چیزی را بدون رنگ دینی نمی‌پذیرفتند قرار دهد؛ ازاین‌رو سعی کرد تا قوانین مورد تأیید خود را که همان ترجمه قانون فرانسه و بیانیه حقوق بشر بود با انطباق بر قوانین اسلامی بیان کند تا نشان دهد که این قوانینی که برای پیشرفت کشور لازم است هیچ تقابلی با اسلام ندارد؛ ازاین‌رو در انتهای هر فصل تعدادی از آیات و روایات اسلامی را می‌آورد و آن‌‌ها را با قوانین فرانسه منطبق می‌نمود و نتیجه می‌گرفت؛ در واقع از دین به‌عنوان پوششی برای عرضه اصول و قوانین سکولار استفاده می‌کرد. این اقدام مستشارالدوله برای عد‌ه‌ای به قدری باورپذیر شده بود که گروهی می‌گفتند ترقی بنیاد‌های سیاسی و علمی جدید مغرب نتیجه پیروی از تعالیم شریعت اسلامی است. مستشارالدوله تفاوت‌هایی میان قانون فرانسه و قوانین فقهی اسلام قائل بود. اصولی‌ترین این تفاوت‌‌ها وحدت قوانین دینی و دنیوی در اسلام و جدایی این دو در قوانین فرانسه است. از اینجا او طالب قوانینی است که همه شهروندان مسلمان و غیرمسلمان در برابر آن یک‌سان باشند، اما هیچ‌گاه از این مسئله پرسش نکرد که آیا غربیان حقیقتاً همه شهروندان مسیحی و مسلمان و یا شهروندان و بیگانگان را در برابر قانون از حقوق یک‌سان برخوردار می‌دارند؟ این جز از شیفتگی وی در برابر غرب نشئت نمی‌گرفت.
منابع:
– درآمدی بر سیر تفکر معاصر: مبانی نظری اندیشه‌های جدید غرب از رنسانس تا عصر روشنگری، محمد مددپور، ناشر: سوره مهر
– سیر تفکر معاصر: تجدد و دین زدایی در اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده، محمد مددپور، ناشر: سوره مهر
– سیر تفکر معاصر: تجدد و دین زدایی در فرهنگ و هنر منورالفکری سکولار و روشنفکری دینی، محمد مددپور، ناشر: سوره مهر
– سیر تفکر معاصر در ایران: تجدد و دین زدایی در اندیشه‌های سیدجمال‌الدین اسدآبادی، محمد مددپور، ناشر: منادی تربیت
– خودآگاهی تاریخی: مبانی نظری تاریخ و فرهنگ، محمد مددپور، ناشر: منادی تربیت
– خودآگاهی تاریخی: تفکر معنوی آماده‌گر در غرب و شرق، محمد مددپور، ناشر: منادی تربیت
– خودآگاهی تاریخی: اسلام و اندیشه مدرن، محمد مددپور، ناشر: منادی تربیت
پی‌نوشت‌ها:
[1] میرزا ملکم‌خان، روزنامه قانون، شماره 6، ص 2
[2] حاجی پیرزاده، سفرنامه، ج 1، ص 320
[3] محمد قزوینی، یادداشت‌ها، به کوشش ایرج افشار، تهران، علمی، 1363، ج 2، صص 21-18
[4] میرزا ملکم‌خان، روزنامه قانون؛ لندن، 1889، شماره 3، ص 4
[5] میرزا ملکم‌خان، مجموعه آثار، صص 11-10
[6] طالبوف، مسالک المحسنین، به مقدمه باقر مؤمنی، تهران، حبیبی، 1347، ص 42
[7] طالبوف، کتاب احمد: سفینه طالبی، به کوشش باقر مؤمنی، جیبی، 1347، ص 63
[8] طالبوف، همان، ص 26
[9] طالبوف، مسالک المحسنین، ص 34
[10] آخوندزاده، الفبای جدید و مکتوبات، به کوشش حمید محمدزاده، تبریز، نشر احیا، 1357، ص 172
[11] همان، ص 306
[12] آخوندزاده، مکتوبات کمال‌الدوله، ورق 9-8
[13] همان، ورق 13
[14] الفبای جدید، همان، ص 201-200
[15] مکتوبات کمال‌الدوله، همان، ص 30-29