پاسخی به پرسش چرا مشرق‌زمین پیشرفت نکرده است؟
جعفر حسن‌خانی، دانشجوی دکتری علوم سیاسی
مشکل کجاست؟ چرا مشرق‌زمین پیشرفت نکرده است اما مغرب‌زمین توسعه یافته است؟ مشرق‌زمین و مشخصاً حوزه تمدن اسلامی دست پُری در مبانی و مبادی هستی‌شناسانه، معرفت‌شناسانه و انسان‌شناسانه دارد؛ اما چرا این مبنا در سده‌های اخیر به بنا مبدل نشده است؟
شاید بخشی از پاسخ را با نگاهی ابژکتیو در خوانشی از تاریخ بتوان در پدیده‌هایی نظیر استعمار یا استبداد و یا مواردی ازاین‌دست یافت و دانست؛ اما آیا این پاسخ‌ها کافیست تا از پس آن به راه‌حل رسید و تمدن را سامانی نو داد؟ شاید هم بخش دیگر پاسخ را بتوان با نگاهی سوبژکتیو در مبانی، مبادی و بحث‌های نظری یافت؛ اما آیا این جنس از پاسخ‌ها کافیست و می‌تواند از پس فهم آن جامعه را رهنمون به پیشرفت و آبادانی کند؟ آیا این دو نگاه عینی و ذهنی یا به بیان بهتر، این دو نگاه جامعه‌شناسانه و فیلسوفانه را با هم می‌توان به کار بست تا پاسخی درخور برای پرسش از پیشرفت دست‌وپا کرد؟
این سؤال‌ها و پاسخ‌ها را می‌توان از فردای سقوط اصفهان و بر باد رفتن دودمان صفویه در مکافات‌نامه‌های آن روز‌ها دید. اما این پرسش و پاسخ‌ها به شکل جدی به‌مثابه پرسش اصلی جامعه ایران از فردای شکست عباس‌میرزای قاجار در نبرد اصلاندوز از قوای روس تزاری به جامعه ایران تحمیل شد و نخبگان جامعه ایران پس از شکست از روس تزاری خود را نیازمند به اندیشه‌ورزی درباره آن دیدند.
واقعیت این است که دو رویکردی که در پاسخ به پرسش از چرایی پیشرفت نکردن مشرق‌زمین و مشخصاً ایران اندیشه‌ورزی کرده و متن تولید کرده‌اند که یکی به نگاه‌های جامعه‌شناسانه و دیگری به نگاه فلسفی نزدیک‌تر است، پاسخ‌هایشان بیشتر توجه به «هست» و «باید» دارد. آنان که از استعمار، استبداد ، جامعه کوتاه‌مدت، رخوت، جامعه نخبه‌کش و… می‌گویند تا عوامل عدم پیشرفت را برشمارند، از «هست» می‌گویند و آنان که از «مبانی پیشرفت اسلامی ایرانی»، «جامعه مهدوی» ، «جامعه دموکراتیک» ، «ایرانشهری» و… می‌گویند تا افق را بنمایانند، از «باید» و «خواهید بود»، می‌گویند.
این صورت‌بندی‌ها بیشتر به «هست» و «خواهد بود» توجه دارند و گوهر گمشده آن عدم توجه به «ایده شدن» و «چگونگی شدن» و «فلسفه شدن» است. این در حالی است که صورت‌بندی که «شدن» را در بستر تاریخ تشریح می‌کند، پیشران تحول تاریخ و عامل تحقق پیشرفت است. داشتن ایده و الگوی شدن و فلسفه شدن نیروی محرک برای حرکت از هست‌ها به بایدها است.
در غربِ توسعه‌یافته، در کنار توجه به هست‌ها و بایدها بسیاری درباره «شدن» اندیشه‌ورزی و آن را صورت‌بندی کرده‌اند. نمونه‌های بسیاری برای آن می‌توان یافت که از آن جمله می‌توان به موارد پیش رو اشاره کرد:
– اگوست کنت بینان‌گذار جامعه‌شناسی و پیرو مکتب اثبات‌گرایی، گذار از مرحله «تخیلی» و دینی به مرحله «متافیزیکی» یا انتزاعی و از آن به مرحله «اثباتی»را صورت‌بندی کرد.
– کارل مارکس آلمانی گذار از کمون اولیه به فئودالیته و از فئودالیته به سرمایه‌داری و از سرمایه‌داری به دیکتاتوری پرولتاریا و پس از آن سوسیالیسم و کمون ثانویه را صورت‌بندی کرد.
– تونیس گذار از گمنشافت (اجتماع) به گزلشافت (جامعه) را مطرح کرد.
– امیل دورکیم گذار از جامعه مکانیکی به جامعه ارگانیکی را طراحی کرد.
– تالکوت پارسونز گذار از جامعه سنتی به جامعه مدرن را تبیین نمود.
– هربرت اسپنسر گذار از جوامع نظامی به جامعه صنعتی را طراحی کرد.
– شوارتزنبرگ گذار از کم‌توسعگی و زیادی قدرت به توسعه‌یافتگی و کمی قدرت را بیان داشت.
همه این موارد و بسیاری از نظریه‌پردازی‌ها و صورت‌بندی‌هایی ازاین‌دست، به ایده و الگوی «شدن» در حوزه تمدنی غرب نظر داشته‌اند. همین توجه و صورت‌بندی‌های برآمده از آن، پیشران تحول تاریخ در غرب شده و جوامع باختران را به حرکت و «شدن» فراخوانده و واداشته است. پرواضح است که کنش معطوف به توسعه ابتنای بسیاری به این ایده و الگوی شدن دارد و این همان گوهر گمشده سیاست‌اندیشی ایرانی است. سیاست‌اندیشی‌ای که به بودن و چگونه بودن نظر دارد، اما به شدن و چگونه شدن توجه و التفات لازم را ندارد.
باید توجه داشت که «روح» حاکم بر سیاست‌اندیشی غربی توجه به ایده شدن و «احساس» حاکم بر اندیشه سیاسی غربی در سده‌های هیجدهم و نوزدهم احساس امید به پیشرفت و توسعه بود. در اواخر قرن هیجدهم مارکی کندرسه ازجمله نظریه‌پردازانی بود که این احساس را نظریه‌پردازی کرد؛ او معتقد بود که جامعه بشری به شکل گریزناپذیری به‌سوی شرایط بهتر در حرکت است و پیشرفت به‌سوی شرایطی کاملاً دموکراتیک در سرشت بشر قرار دارد و پیشرفت‌های علمی و فنی ناگزیر به این روند کمک می‌کنند. این احساس را در قرن نوزدهم حتی زیست‌شناس تکاملی چارلز داروین داشت؛ او در کتاب تبار انسان(1871) ادعا می‌کند انسان‌ها که به رأس مقیاس ارگانیک صعود کرده‌اند، می‌توانند به‌حق برای نیل به سرنوشتی بهتر در آینده دور امیدوار باشند.
اما حال سؤال اینجاست: آیا چنین روح و احساسی در دو یا سه سده گذشته بر سیاست‌اندیشی ایرانی حاکم بوده است؟ پاسخ روشن است: نه آن‌چنان‌که باید. سیاست‌اندیشی ایرانی به ایده و الگوی شدن توجه درخوری نداشته است، اگر هم داشته با پیش‌فرض امکان تعمیم تاریخ تمدن غرب به حوزه‌های تمدنی دیگر بوده است و «غربی شدن» به‌مثابه الگوی شدن مورد توجه قرار گرفته است. «غربی شدن» ایده کلی است که به الگوی قابل اتکا تبدیل نشده؛ چراکه بومیت در آن به هیچ انگاشته شده است. همچنین «اسلامی شدن» نیز یک کلیت صورت‌بندی‌نشده است و شدن و شیوه‌های شدن در حد یک ایده کلی مانده است.
البته باید توجه داشت رخداد بزرگ جنگ جهانی اول و دوم، روح و احساس حاکم بر غرب را به چالش کشید و احساس پیشرفت به یأس مبدل شد و روح حاکم بر آن از ایده و الگوی «شدن» تهی گشت. هرچه به پیش می‌رویم در متون سیاست‌اندیشان غربی ازجمله پست‌مدرن‌ها ملامت و شماتت انسان از مسیر رفته بیشتر می‌شود و سوءظن به آینده بشر به بدبینی مبدل می‌شود.
در این زمانه انسداد غرب که شدن به امتناع نزدیک شده است، جامعه ایرانی می‌بایست از بود و خواهد بود گذار کند و فعل شدن را صرف کند تا از پس آن نیروی تاریخی برای تحول تاریخ و پیشرفت جامعه ایران شکل بگیرد. تا زمانی که سیاست‌اندیشی ایرانی درباره شدن و چگونه شدن به شکل دقیق تأمل نکند، پیشرفت فاصله وسیع و دست‌نیافتنی است میان بودن و خواهد بود.